FYI.

This story is over 5 years old.

«Έξυπνα Φάρμακα» και «Νοοναύτες»

Εκθέσεις δείχνουν ότι οι φοιτητές ολοένα και περισσότερο «φτιάχνονται» για να βοηθηθούν στη δουλειά τους, και όχι για να ξεχαστούν.
AH
Κείμενο Alex Horne
28.3.14

Δεν είναι και νέο ότι οι άνθρωποι παίρνουν ναρκωτικά όταν πάνε στο κολέγιο. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια σημειώνεται καταιγισμός εκθέσεων τόσο από τη Βρετανία όσο και από τις ΗΠΑ που δείχνουν ότι οι φοιτητές ολοένα και περισσότερο «φτιάχνονται» για να βοηθηθούν στο να κάνουν τη δουλειά τους, και όχι για να ξεχαστούν.

Η προσοχή των μέσων ενημέρωσης όσο αφορά αυτά τα «έξυπνα φάρμακα» κατά κύριο λόγο είναι στραμμένη στην κατάχρηση τους, με δεδομένο ότι μερικές από τις πιο δημοφιλείς ουσίες-όπως τα Ritalin, Adderall, και modafinil- αρχικά αναπτύχθηκαν για  την καταπολέμηση συγκεκριμένων διαταραχών, όπως το ADHD ή η ναρκοληψία. Αλλά υπάρχει επίσης και σταθερή αύξηση στη χρήση συμπληρωμάτων σχεδιασμένων για να βελτιώνουν την εγκεφαλική λειτουργία σε υγιείς ενήλικες για παρατεταμένες χρονικές περιόδους, ως αντίβαρο στη σύντομη αλλά αποτελεσματική δράση που θα έχει κανείς παίρνοντας οποιοδήποτε από τα δοκιμασμένα στο χρόνο συνταγογραφούμενα ναρκωτικά.

Αυτά τα συμπληρώματα είναι γνωστά ως νοοτρόπα και περιλαμβάνουν από το κοινότυπο (τζινσενγκ) μέχρι το δύσκολο ακόμα και να το προφέρεις (φαινυλανίνη). Όπως συμβαίνει και με τα συνταγογραφούμενα φάρμακα, λίγα είναι γνωστά για τις μακροπρόθεσμες παρενέργειες τους.

Είναι δύσκολο να μπουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των νοοτρόπων και άλλων ενισχυτικών του εγκεφάλου φαρμάκων, αλλά εάν εσείς, όπως πολλοί άλλοι, ενστερνίζεστε τις απόψεις του John Harris-καθηγητής βιοηθικής στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ στην Αγγλία- η ανάγκη να μπουν διαχωριστικές γραμμές είναι πολύ μικρή. «Ενδιαφέρομαι για τα φάρμακα που ενισχύουν τη νοητική λειτουργία» είπε. «Το πώς ορίζονται τα νοοτρόπα δεν με ενδιαφέρει».

Βεβαίως, δεν συμφωνούν όλοι. Ο Corneliu E. Giurgea, ο Ρουμάνος ψυχολόγος και χημικός παρασκεύασε την πιρακετάμη-το πρώτο νοοτρόπο- το 1964 και έθεσε τα ακριβή κριτήρια για τη λήψη του. Για τον Giurgea, τα νοοτρόπα πρέπει να ενισχύουν την εκμάθηση, να αυξάνουν τη σύζευξη των ημισφαιρίων του εγκεφάλου και να βελτιώνουν την εκτελεστική διαδικασία (αυτή η τελευταία περιλαμβάνει εργασίες όπως ο σχεδιασμός, η συγκέντρωση και η αντίληψη του χώρου). Το σημαντικότερο, αυτά τα φάρμακα δεν πρέπει να είναι τοξικά, ούτε και εθιστικά.

Λόγω της μεγάλης ποικιλίας συμπληρωμάτων που κατατάσσονται στα νοοτρόπα, δεν υπάρχει ένας και μόνο τρόπος για να εξηγήσουμε πως δρουν. Μιλώντας γενικά, ωστόσο, μπορούμε να πούμε ότι τα νοοτρόπα επιτυγχάνουν τα αποτελέσματα τους μεταβάλλοντας την παροχή των νευροχημικών, τα ένζυμα ή τις ορμόνες στον εγκέφαλο. Η πιρακετάμη του Giurgea, για παράδειγμα, μπορεί να βελτιώσει τη μνήμη των χρηστών, μεταβάλλοντας τα επίπεδα του νευροδιαβιβαστή ακετυλοχολίνη, που με τη σειρά του, επηρεάζει την πλαστικότητα των συνάψεων στον εγκέφαλο (σε βαθμό που ολόκληρες εγκεφαλικές δομές και ο εγκέφαλος ο ίδιος μπορεί να αλλάξει από τις εμπειρίες). Έχουμε καταλάβει ότι οι αναμνήσεις μας αποτελούνται από πολύπλοκες μήτρες συνάψεων και η ικανότητα μας να έχουμε πρόσβαση σε αυτές σχετίζεται με το πόσο καλά μπορούν να συνδεθούν. Η βελτιωμένη πλαστικότητα κάνει ευκολότερη τη σύνδεση των συνάψεων.

Τρεις από τους πιο δημοφιλείς Bρετανούς πωλητές (Nootropics.co.uk, Intellimeds.co.uk, και SmartNootropics.co.uk) έχουν εμφανιστεί τα τελευταία δυο χρόνια, οπότε είναι σαφές ότι υπάρχει μια πρόσφατη αύξηση της δημοτικότητας των νοοτρόπων. Ωστόσο τα οφέλη μερικών από αυτές τις ουσίες που χρησιμοποιούνται για να παρασκευαστούν τα συμπληρώματα, είναι γνωστά από χρόνια. Όλοι ξέρουμε για την ενίσχυση της παραγωγικότητας που προκαλεί η καφεΐνη, για παράδειγμα, και η ισχύς του ιχθυέλαιου στην ενίσχυση του εγκεφάλου διατρανώνεται από τότε που μπορούμε να θυμηθούμε τον εαυτό μας (με ή χωρίς τη βοήθεια των νοοτρόπων). Για αυτούς τους λόγους, η καφεϊνη και το ιχθυέλαιο αποτελούν τη βάση πολλών νοοτροπικών 'στοιβών'- υπεραποτελεσματικούς νοοτροπικούς συνδυασμούς.

Image by: Johnny Mellor

Ο Sean Duke είναι ένας Αμερικανός νευροφαρμακολόγος, ο οποίος ειδικεύεται στο σχεδιασμό των στοιβών. Αποκαλεί 'noonauts' (νοοναύτες) αυτούς που παίρνουν νοοτρόπα και ισχυρίζεται ότι «είναι το νοητικό ισοδύναμο των μπόντι μπίλντερ». Στο υποφόρουμ των νοοτρόπων στο Subreddit- και σε αρκετά άλλα online πίνακες μηνυμάτων- οι νοοναύτες από κάθε κοινωνικό στρώμα συναντώνται και ανταλλάσσουν απόψεις για τις φαρμακευτικές αγωγές και τη βελτιστοποίηση των δόσεων και καυχώνται για το πόσα βιβλία μπορούν να τελειώσουν σε λίγο χρόνο.

Η αλληγορία του Duke για τα στεροειδή λειτουργεί επίσης και σε νομικό επίπεδο. Όπως συμβαίνει με όλα τα φάρμακα, η μέθοδος της κυβέρνησης να νομοθετεί για τα ενισχυτικά εγκεφαλικής λειτουργίας, στην καλύτερη περίπτωση, είναι πολύ αόριστη.

Το Modafinil—μια ουσία που παρασκευάστηκε για τη θεραπεία της ναρκοληψίας- δεν μπορεί να πωληθεί νόμιμα χωρίς συνταγή στη Βρετανία, αλλά είναι νόμιμο να την εισάγεις για προσωπική χρήση. Το ίδιο συμβαίνει και με την πιρακετάμη. Αυτό δημιουργεί μια εξαιρετικά παράλογη κατάσταση στο πλαίσιο της οποίας οι Βρετανοί προμηθευτές μπορούν να πουλήσουν ανεμπόδιστα πειραματικά νοοτρόπα αλλά δεν μπορούν να πουλήσουν νόμιμα πιρακετάμη-μια ουσία της οποίας η ασφάλεια έχει αποδειχθεί σε βάθος για περισσότερα από 40 χρόνια.

Ο Duke λέει για τους ανθρώπους «Είμαστε όλοι νοοναύτες. Απλώς μερικοί από εμάς προσπαθούν περισσότερο». Και είναι μια αίσθηση που έχει αποδειχθεί σωστή στη διάρκεια της ιστορίας μας. Οι μεγάλες πρόοδοι στην εξέλιξη μας έχουν επιταχυνθεί από αναπροσαρμογές στη διατροφή μας. Οι εγκέφαλοι μας διογκώθηκαν όταν αρχίσαμε να τρώμε κρέας πριν από 2,3 εκατομμύρια χρόνια. Στη συνέχεια, ένα εκατομμύρια χρόνια αργότερα, η ικανότητα μας να μαγειρεύουμε το φαγητό οδήγησε στη δημιουργία του Homoerectus, του πιο κοντινού προγόνου μας, ο οποίος ανέπτυξε πεπτικό σύστημα 20% μικρότερο και εγκέφαλο 20% μεγαλύτερο από τους προγόνους του.

Τη δεκαετία του 1950, Βρετανία και Αμερική πειραματίστηκαν με την τεχνολογία ελέγχου του νου για στρατιωτικό όφελος. Ένα από τα πιο μη ρεαλιστικά διαβολικά πρότζεκτ της CIA, το MKUltra,  μελετούσε τις συνέπειες των ψυχοτρόπων φαρμάκων, της θεραπείας με ηλεκτροσόκ και της ύπνωσης σε συμμετέχοντες, κάποιοι από τους οποίους ήταν πρόθυμοι κι άλλοι όχι. Οι επιστήμονες προσπάθησαν να κάνουν τα υποκείμενα τους καλύτερα στην αντιμετώπιση του βασανισμού ή πιθανότερα να πουν την αλήθεια και εργάστηκαν ώστε «να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα της σκέψης και της αντίληψης». Ωστόσο η επιστήμη απέτυχε και οι προσπάθειες της υπηρεσίας να ελέγξει το ανθρώπινο μυαλό είχαν εξαιρετικά αντιπαραγωγικά αποτελέσματα.

Οι Ken Kesey και Robert Hunter ήταν δυο εθελοντές στο πείραμα MK Ultra στο νοσοκομείο Menlo Park Veterans Hospital, μια μονάδα ψυχικής υγείας στην Καλιφόρνια. Ο Kesey πέρασε χρόνο με τους ασθενείς εκεί και αποφάσισε ότι ήταν κοινωνικά περιθωριοποιημένοι και όχι παράφρονες. Οι εμπειρίες του τον ενέπνευσαν να γράψει το μυθιστόρημα One Flew Over the Cuckoo'sNest (Στη Φωλιά του Κούκου). Ο Hunter θα εντασσόταν στους The Grateful Dead και λέγεται ότι ήταν υπό την επήρεια των πειραμάτων MK Ultra όταν έγραψε τους στίχους στο China Cat Sunflower.

Και τα δυο πρόσωπα έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στο αναμφισβήτητα μεγαλύτερο πολιτιστικό κίνημα του 20ου αιώνα- εκείνο που ενθάρρυνε τη χρήση των ψυχεδελικών για την ικανότητα τους να διευρύνουν τους ορίζοντες και να παράγουν ένα νέο είδος κοινωνίας.

Φωτογραφία: Johnny Mellor

Ο Timothy Leary, στενός φίλος του Kesey, έκανε μια επιστημονική προσέγγιση στην επέκταση της συνείδησης. Το 1964, δημοσίευσε το εγχειρίδιο The Psychedelic Experience, που έθεσε το πρακτικό πλαίσιο για τον πειραματισμό με τα παραισθησιογόνα. Στη Ρουμανία, την ίδια χρονιά, ο Giurgea  δημοσίευσε το βιβλίο The Fundamentals to the Pharmacology of the Mind, στο οποίο ανέφερε: «Ο άνθρωπος δεν πρόκειται να περιμένει παθητικά εκατομμύρια χρόνια μέχρι η εξέλιξη να του προσφέρει έναν καλύτερο εγκέφαλο».

Στα μάτια της επιστημονικής κοινότητας, το πάθος του Leary για το θέμα του, τον μεταμόρφωσε από ανεξάρτητο ερευνητή σε ευαγγελιστή-η διάχυτη μνήμη του για τον εαυτό του είναι ένας τύπος που έκανε το ψυχεδελικό φάρμακο Lysergicμε τον Allen Ginsberg και τον John Lennon. Κανείς δεν θυμάται πραγματικά οποιαδήποτε ουσιαστικά δεδομένα που αφορούν τις επιπτώσεις που έχουν τα ψυχοτρόπα φάρμακα στο μυαλό κάποιου. Το έργο του Giurgea, ωστόσο, έγινε πεδίο σοβαρής έρευνας.

Μελέτες έχουν επανειλημμένα δείξει τα πρακτικά οφέλη των νοοτρόπων, αλλά ο αντίκτυπος τους στην κοινωνία είναι λιγότερο εκρηκτικός από το έργο του Leary. Αυτό, εν μέρει, οφείλεται στο ότι η αποτελεσματικότητα των νοοτρόπων εξαρτάται από την νευροχημεία του ατόμου, που συνδέεται στενά με το βάρος, τα μοτίβα ύπνου, ακόμα και τη διάθεση, που σημαίνει ότι τα αποτελέσματα της χρήσης του μπορεί να ποικίλλουν σημαντικά.

Όταν ο Leary μεγάλωσε, έπαψε να εστιάζει στα ναρκωτικά και κινήθηκε προς την τεχνολογία. Διακήρυξε ότι «το PC είναι το LSD της δεκαετίας του ΄90» και ξεκίνησε αυτό που είναι γνωστό ως κυβερνοπάνκ κίνημα. Πολλοί θιασώτες της υποκουλτούρας πήγαν να εργαστούν στη Σίλικον Βάλεϊ και από εδώ ξετυλίχθηκε η εποχή της πληροφορίας.

Το 2010, ο Eric Schmidt, CEO της Google είπε: «Από την αυγή του πολιτισμού μέχρι το 2003 δημιουργήθηκαν πέντε exabytes πληροφοριών, αλλά σήμερα αυτός ο όγκος πληροφοριών δημιουργείται κάθε δυο μέρες». Η ακρίβεια αυτού που είπε γρήγορα αποδείχθηκε εσφαλμένη, αλλά ωστόσο υπάρχουμε σε ένα κόσμο απίστευτου όγκου πληροφοριών. Τώρα υπάρχει η προσδοκία της διαχείρισης όλης αυτής της υπέρογκης ποσότητας δεδομένων που ασταμάτητα διοχετεύονται προς εμάς από κάθε πτυχή της ζωής μας και η φυσιολογική απάντησή μας σε αυτό έχει υπάρξει ανεπαρκής. Δεν έχουμε χρόνο να αμφισβητήσουμε τις μυθοπλασίες εάν ταιριάζουν στην κοσμοθεωρία μας-η πρώτη παράγραφος μιας σελίδας της Wikipedia είναι όσο γνώση χρειαζόμαστε για να τα βγάλουμε πέρα.

Παρά τη φυσική μας ανικανότητα να διαχειριστούμε αυτό τον όγκο δεδομένων, ολοένα και περισσότερο αντιμετωπιζόμαστε ως επεξεργαστές πληροφοριών σε πολλές πτυχές της ζωής. Στόχοι απόδοσης, αξιολογήσεις αποτελεσματικότητας και υπολογισθέντα περιθώρια σφάλματος έχουν γίνει παράμετροι με τις οποίες δουλεύουμε. Στην εκπαίδευση, ακόμα και τα πιο αφηρημένα και μη δεσμευτικά θέματα υποβιβάζονται σε μια άσκηση απομνημόνευσης γεγονότων. Και στις προσπάθειες να σχεδιάσουμε και να οργανώσουμε την κοινωνία, αντιμετωπιζόμαστε ως προβλέψιμες μηχανές. Αντί του οράματος του Leary ότι οι υπολογιστές θα μας απελευθερώσουν, γινόμαστε οι ίδιοι υπολογιστές.

Η φορέσιμη (wearable) τεχνολογία όπως τα Google Glass είναι η λογική επέκταση αυτού του κόνσεπτ, ελαχιστοποιώντας τη διαφορετικότητα του εαυτού μας και των συσκευών μας. Μας τροφοδοτεί με πληροφορίες και διασφαλίζει ότι ποτέ δεν είμαστε εκτός σύνδεσης. Αλλά μπορούμε να προσαρμοστούμε σε μια τέτοια ύπαρξη; Ίσως τα νοοτρόπα να μπορούν να μας βοηθήσουν να επιστρέψουμε στην αρχική μας θέση.

Τα έξυπνα φάρμακα θα μπορούσαμε να τα δούμε ως το κλειδί που ξεκλειδώνει το σύνολο των δυνατοτήτων μας μέσα στα στενά όρια μιας κοινωνίας που εξαρτάται από την τεχνολογία. Σε ένα θέμα της Daily Mail, για παράδειγμα, ένας "James", φοιτητής του Κέιμπριτζ είπε ότι όταν έπαιρνες modafinil «ο εγκέφαλος σου εργαζόταν πιο πολύ σαν υπολογιστής ενώ επεξεργαζόταν πληροφορίες». Και παρόλο που η κυβέρνηση ακόμα δεν γνωρίζει ακριβώς τι να κάνει με τα νοοτρόπα, ο John Harrisπιστεύει ότι θα μπορούσαν να είναι θεμελιώδους σημασίας για το μέλλον της εκπαίδευσης: «Ίσως να παρέχονται σε όλους τους φοιτητές ως κάτι αυτονόητο» είπε.

Γεγονός, ωστόσο, παραμένει ότι δεν είμαστε επεξεργαστές πληροφοριών και ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως με όρους χημείας. Ο Duke είπε: «Εάν ήμασταν απλώς χημικές ουσίες, πως κάποιος να εξηγήσει την ελεύθερη βούληση; Η ελεύθερη βούληση αγνοεί τους ενεργειακά οριζόμενους περιορισμούς της χημείας». Σε τελική ανάλυση, η ελεύθερη βούληση είναι πιο ισχυρή από τη χημική μας σύνθεση. Η πλαστικότητα του εγκεφάλου την οποία βοηθάει η πιρακετάμη οδηγείται συνειδητά, οποτεδήποτε παίρνουμε μια απόφαση για να μάθουμε μια καινούργια γλώσσα ή να παίξουμε ένα όργανο.

Άρα, ενώ τα έξυπνα φάρμακα μπορούν να παρέχουν πλεονέκτημα σε ένα κόσμο όπου η επεξεργαστική ισχύ είναι υψίστης σημασίας, το να τα αντιμετωπίζουμε ως καθολική θεραπεία απειλεί να μειώσει τους ανθρώπους σε ρομπότ. Ο Duke λέει: «Η ετυμηγορία για αυτά τα φάρμακα ίσως είναι εξελικτική και όχι αναχρονιστική. Πόσο καθοδηγούμε τον εγκέφαλο μας να φτιάξει συνδέσεις που δεν μπορούν να ανασκοπηθούν χωρίς τη βοήθεια των νοοτρόπων; Σίγουρα δεν γνωρίζουμε τώρα και δεν είμαι σίγουρος εάν ποτέ θα ξέρουμε». Αυτό που λέει είναι ότι εάν αρχίσουμε να παρέχουμε ενισχυτικά γνώσης στα παιδιά, ενδεχομένως να περιορίζουμε τις μελλοντικές δυνατότητες τους, βάζοντας ως προτεραιότητα τη λειτουργικότητα έναντι της δημιουργικότητας και της προσωπικότητας τους.

Ο William Gibson, ένας άλλος διάσημος κυβερνοπάνκ, κάποτε είπε: «Οι τεχνολογίες είναι ηθικά ουδέτερες μέχρι να τις εφαρμόσουμε». Πολλοί νοοναύτες σήμερα ενισχύουν τις ζωές τους με συμπληρώματα τόνωσης του εγκεφάλου, αλλά τα ενισχυτικά γνώσης τυποποιηθούν, που είναι το πιο πιθανό: θα γίνουμε μια κοινωνία γεμάτοι με διανοούμενους ειδικούς ή αυτή η αυξημένη ικανότητα μας για εργασιακά αποτελέσματα οδηγήσει σε μεγαλύτερο φόρτο εργασίας;

Με τα Smartphones έχουμε το γραφείο πάντα στην τσέπη μας. Με τα έξυπνα φάρμακα μπορεί το γραφείο να είναι πάντα στο μυαλό μας. Κάτι που ακούγεται πραγματικά απαίσιο.