Η Χιλή Παραμένει Γεμάτη με τις Νάρκες Ενός Δικτάτορα που δεν Έχουν Εκραγεί

​

Ο Abelino Paicil περνάει τις μέρες του ενώ στέκεται στην άκρη χωραφιών, παρακολουθώντας νέους άνδρες να ξεθάβουν νάρκες. Συχνά, το μυαλό του 59χρονου περιπλανιέται στην εποχή που ήταν νέος άνδρας και σε αυτά τα χωράφια, φύτευε τις ίδιες νάρκες.

«Βγάζουν αυτά που είχαμε φυτέψει» είπε ο Paicil, νοσοκόμος της εταιρίας αποναρκοθέτησης του χιλιανού στρατού στην Tierra del Fuego, τη νοτιότερη σκληρή περιοχή της χώρας. «Σου αρέσει να το βλέπεις. Σου αρέσει να βλέπεις πως μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα».

Τα πράγματα έχουν αλλάξει πολύ. Το 1980, όταν ο Paicil φύτευε νάρκες στις πεδιάδες κατά μήκος των Στενών του Μαγγελάνου, η Χιλή ήταν κάτω από το δικτατορικό καθεστώς του στρατηγού Αουγκούστο Πινοσέτ και εν μέσω συνοριακών διαφορών και με τις τρεις γειτονικές χώρες, το Περού, τη Βολιβία και την Αργεντινή.

Ο Πινοσέτ, πεπεισμένος ότι επίκειται χερσαία εισβολή, αγόρασε νάρκες από τις ΗΠΑ και το Βέλγιο και τις έθαψε με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Μέσα σε λίγα χρόνια η Χιλή είχε θαμμένους περισσότερους από 180.000 εκρηκτικούς μηχανισμούς κατά μήκος των συνόρων της. Και είναι θαμμένες εκεί από τότε, περιμένοντας τον εχθρό.

Όμως ποτέ δεν «αντιμετώπισαν» τον εχθρό. Αντ' αυτού έχουν πολεμήσει με άτυχες αγελάδες και λάμα. Έχουν ανατινάξει 177 ανθρώπους, 29 από τους οποίους έχασαν τη ζωή τους. Το πιο πρόσφατο περιστατικό σημειώθηκε το 2012, όταν ένας Περουβιανός διασχίζοντας τα σύνορα χωρίς έγγραφα μέσα στη νύχτα, πήδηξε ένα φράχτη και μπήκε σε ναρκοπέδιο πατώντας σε νάρκη. Πέρυσι, ένας Κολομβιανός επέζησε από παρόμοιο περιστατικό, αλλά έχασε το δεξί του πόδι.

Όσο αναχρονιστικές φαίνονται οι νάρκες σε μια χώρα που σήμερα βρίσκεται μεταξύ των οικονομικά πιο εύρωστων και πολιτικά σταθερών στον κόσμο, η Χιλή εξακολουθεί να στοιχειώνεται από σχεδόν 100.000 από αυτές στα σύνορά της, ένα κομμάτι της κληρονομιάς του Πινοσέτ που το έθνος δεν έχει ακόμα ξεπεράσει.

Για την εταιρία Southern Humanitarian Demining Company στα ναρκοπέδια της Tierra del Fuega, αυτή η κληρονομιά παίρνει τη μορφή προστατευτικού εξοπλισμού βάρους 34 κιλών και της καθημερινής μάχης κατά των άγριων ανέμων.

Μια μέρα που φυσούσαν θυελλώδεις άνεμοι στα μέσα του καλοκαιριού, φέτος τον Φεβρουάριο, ο νοσοκόμος Paicil κάθισε στον προφυλακτήρα του ασθενοφόρου που ήταν standby, δίπλα στον προϊστάμενο του, ταγματάρχη Alejandro Perez. Παρακολουθούσαν τους στρατιώτες να ελέγχουν ένα χωράφι για εκρηκτικά που έλειπαν. Καμιά ντουζίνα στρατιώτες, φορώντας ειδικό εξοπλισμό και κραδαίνοντας τους ανιχνευτές μετάλλων προχωρούν. Άλλοι κόβουν το γρασίδι πίσω τους για να δείξουν ότι ήταν ασφαλές να περπατάει κανείς εκεί. Ένας αξιωματικός έλεγξε τον άνεμο. Εάν είχε ταχύτητα 70 χλμ την ώρα, θα την αποκαλούσαν μια μέρα που το να ανατιναχθείς σε ναρκοπέδιο θα ήταν απερισκεψία.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, ο άνεμος φυσούσε με ταχύτητα 60 χλμ την ώρα, οπότε συνέχισαν να ψάχνουν για τα εκρηκτικά που έλειπαν. Στο πρώτο πέρασμά τους μέσα από το χωράφι, βρήκαν 416 νάρκες, 14 λιγότερες από όσες λένε τα ιστορικά αρχεία ότι ήταν θαμμένες εκεί. Τις επόμενες μέρες, στη διάρκεια του δεύτερου περάσματος, εντόπισαν ακόμα πέντε. Εκείνη την ημέρα βρήκαν μία.

Συχνά δεν καταφέρνουν να βρουν όλες τις νάρκες που καταγράφονται στα μητρώα, είπε ο Perez. Μερικές είτε εξερράγησαν πριν από χρόνια και δεν υπάρχουν στοιχεία που να το αποδεικνύουν, άλλες μετακινήθηκαν και έπεσαν στον βυθό κοντινής λίμνης. Περιστασιακά ντόπιοι βρίσκουν καμιά νάρκη και την παίρνουν σπίτι.

Όταν η εταιρία χτενίσει μια περιοχή δυο φορές με εξοπλισμό αποναρκοθέτησης, την κηρύσσουν καθαρή. Ρίχνουν τους φράχτες και τις πινακίδες και μετά από μια δημόσια τελετή στην οποία παρίστανται γείτονες και τοπικοί άρχοντες, επιτρέπουν την πρόσβαση στο κοινό ή τη χρήση της γης από ιδιώτες για πρώτη φορά σε 3,5 δεκαετίες.

Σήμερα, η απειλή ένοπλης εισβολής αποτελεί μακρινή ιστορία. Η Χιλή σήμερα ξεθάβει τις νάρκες της, μια επίπονη διαδικασία που έχει επικριθεί για την απίστευτη βραδύτητά της. Το 2001, η Χιλή επικύρωση της Συνθήκη της Οττάβα, συμφωνώντας να ξεθάψει και να καταστρέψει τις νάρκες κατά προσωπικού το 2012. Αρχικά, η Χιλή, συμφώνησε με εκείνους τους όρους, αλλά τελικά της χορηγήθηκε παράταση έως το 2020 λόγω της αργής προόδου της.

Οι επικεφαλής της καμπάνιας αποναρκοθέτησης αποδίδουν την αργή πρόοδό τους στις ακραίες συνθήκες των παραμεθόριων περιοχών των Άνδεων: μερικές νάρκες τοποθετήθηκαν σε ύψος μεγαλύτερο των 4.572 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η πλειονότητά τους είναι θαμμένη μέτρα μέσα στο χιόνι, ενώ οι περισσότερες είναι εξαιρετικά απομονωμένες, απαιτούν την κατασκευή οικιστικών χώρων και εγκαταστάσεων από τον στρατό προκειμένου να εργαστούν εκεί οι εταιρίες εκκαθάρισης ναρκοπεδίων.

Όσο περνάει ο καιρό, αυξάνεται ο φόρος θανάτου στα ναρκοπέδια και κάποιοι στη διεθνή κοινότητα είναι σκεπτικοί σχετικά με την αργή πρόοδο της Χιλής. Η Abigail Hartley, επικεφαλής πολιτικής και ενημέρωσης του κοινού για την Υπηρεσία Ενεργειών κατά των Ναρκών των Ηνωμένων Εθνών, είπε ότι είναι σύνηθες χώρες όπως η Χιλή να ζητούν παράταση προκειμένου να ολοκληρώσουν τις εργασίες καθαρισμού ναρκοπεδίων.

«Όμως είναι ενοχλητικό επειδή οι περισσότερες από αυτές δεν τη χρειάζονται» είπε. «Η Χιλή θα μπορούσε να το είχε κάνει μέχρι το 2012, εάν ήταν πραγματικά αποφασισμένη».

Η Hartley σημείωσε ότι το Αφγανιστάν, μία από τις χώρες που απειλείται περισσότερο από τις νάρκες, αυτή τη στιγμή καθαρίζει 100 τετραγωνικά χιλιόμετρα ναρκοπεδίων ετησίως. Η Χιλή έπρεπε να καθαρίσει συνολικά μόλις 23 τετραγωνικά χιλιόμετρα και μέχρι τώρα έχει ολοκληρώσει τα 10 από αυτά. «Τι κάνει η Χιλή τόσο καιρό;» ρώτησε η Hartley.

Άλλοι στη διεθνή κοινότητα δείχνουν μεγαλύτερη κατανόηση για τους αργούς ρυθμούς της Χιλής. Ο Kerry Brinkert, διευθυντής της μονάδας Anti-Personnel Mine Ban Convention's Implementation Support Unit, περιέγραψε τη Χιλή «ως καλό πολίτη που εφαρμόζει τη σύμβαση - έχει σταθερή πρόοδο και χρησιμοποιεί όλους τους δικούς της πόρους για να το κάνει» είπε, προσθέτοντας ότι δεν είναι δίκαιο να συγκρίνουμε τη Χιλή με το Αφγανιστάν, στο οποίο έχουν χορηγηθεί δεκάδες εκατομμύρια δολάρια ως διεθνής βοήθεια για αποναρκοθέτηση. Συγκρίνουμε διαφορετικά πράγματα, είπε.

Σύμφωνα με τον συνταγματάρχη Juan Mendoza, επικεφαλής της Εθνικής Ανθρωπιστικής Επιτροπής Αποναρκοθέτησης της Χιλής, η παράταση δεν ήταν προϊον οκνηρίας, αλλά της δύσκολης περιοχής που πρέπει να ελεγχθεί και της προσήλωσής τους στην προσοχή και την ασφάλεια.

Στην αρχή, η Χιλή έπρεπε να αναζητήσει λεπτομερώς όλες τις πληροφορίες για το που ήταν οι νάρκες. Κάποια ναρκοπέδια ήταν ορατά, περιφραγμένα για χρόνια ή εμφανίστηκαν στα μητρώα που άφησε η δικτατορία. Όμως σε άλλες περιπτώσεις η Επιτροπή Αποναρκοθέτησης έπρεπε να στηριχθεί σε μαρτυρίες από την κοινότητα. Αφού η Χιλή χρησιμοποιεί τους δικούς πόρους για να αφαιρέσει τις νάρκες, η κυβέρνηση έπρεπε να ιδρύσει εταιρίες ανδρών από το στρατό και το ναυτικό για την αποναρκοθέτηση και να τους εκπαιδεύσει σε μια σειρά προσφάτως αγορασμένου εξοπλισμού για τη συγκεκριμένη δουλειά.

Και η χώρα έχει κάνει πρόοδο: Σύμφωνα με την επιτροπή, σε διάστημα 13 ετών από τότε που η Χιλή υπέγραψε τη συνθήκη, μετακίνησε 85.054 από τις 181.814 νάρκες που κάποτε τοποθετήθηκαν στα σύνορά της, καθαρίζοντας τα 88 από τα 199 ναρκοπέδια. Αλλά το υπόλοιπο 53% των βομβών πρέπει να αφαιρεθεί τα επόμενα 6 χρόνια προκειμένου η χώρα να υλοποιήσει τις υποχρεώσεις τις όσο αφορά στη Συνθήκη της Οττάβας.

Ερωτηθείς εάν η Χιλή θα καταφέρει να είναι συνεπής με την προθεσμία του 2020, ο συνταγματάρχης Mendoza ήταν διστακτικός. «Αυτή» είπε «θα είναι η μεγάλη πρόκληση. Εάν οι συνθήκες είναι κανονικές, πιστεύουμε ότι μπορούμε να το πετύχουμε».

Ο όρος «κανονικές συνθήκες» δεν αφορά σε εκείνες που επικρατούσαν στην έρημο Atacama, στη βόρεια Χιλή το 2012, όταν μια σπάνια και ισχυρότατη καταιγίδα στην πιο ξηρή έρημο της Γης έβγαλε τις νάρκες από τα βουνά και κατά μήκος ενός διαπολιτειακού αυτοκινητόδρομου, με μερικές από αυτές να εκρήγνυται καθοδόν. Άλλα ναρκοπέδια πλημμύρισαν με λάσπη. Οι νάρκες που κάποτε ήταν ακριβώς κάτω από την επιφάνεια, τώρα βρίσκονται σε βάθος αρκετών μέτρων μέσα στη γη, γεγονός που κάνει δύσκολη την ανίχνευσή τους με τον στάνταρ εξοπλισμό.

«Ψάχνουμε για αυτές τις νάρκες σπιθαμή προς σπιθαμή» είπε ο Mendoza. «Δεν είναι στις θέσεις που ήταν παλιά».

Όπως ο Paicil, έτσι και ο Mendoza σήμερα κάνει την αντίστροφη δουλειά από εκείνη που έκανε στα νιάτα του. Το 1979, ο Mendoza ήταν υπολοχαγός στο στρατό του Πινοσέτ και βοήθησε στην τοποθέτηση πολλών ναρκών σε ναρκοπέδια. Ο Mendoza είναι ρεαλιστής όσο αφορά στη θεατρική στροφή της καριέρας του.

«Αυτό εν μέρει είναι πολιτική, σωστά; Τα πράγματα αλλάζουν» είπε. «Εκείνη την εποχή η τοποθέτηση ναρκών ήταν απαραίτητη. Όμως σήμερα, πρέπει να ολοκληρώσουμε τη δουλειά που έχουμε δεσμευτεί στη διεθνή κοινότητα ότι θα κάνουμε».

Το εάν η δημιουργία ναρκοπεδίων ήταν απολύτως αναγκαία είναι συζητήσιμο. Η Χιλή φιλονικούσε για τα σύνορά με τους τρεις γείτονές της σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Αυτές οι διαφωνίες έγιναν δυσοίωνες τη δεκαετία του '70, ενώ η Χιλή και η Αργεντινή έφθασαν κοντά στον πόλεμο με μήλο της έριδας λίγα ακατοίκητα νησιά στο κανάλι Beagle. Οι αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων της Χιλής πίστεψαν ότι η Αργεντινή ίσως εισβάλει και φοβήθηκαν ότι το Περού και η Βολιβία μπορεί να εκμεταλλευτούν το χάος και να ακολουθήσουν το παράδειγμά της, είπε ο Patricio Navia, καθηγητής λατινοαμερικανικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

«Ο Πινοσέτ δεν ήταν παρανοϊκός» είπε ο Navia. «Φύτεψε νάρκες στα νότια σύνορα επειδή η Αργεντινή απειλούσε να εισβάλλει και φύτεψε τις νάκρες στα βόρεια σύνορα επειδή εάν η Αργεντινή εισέβαλλε, το Περού και η Βολιβία δεν θα μπορούσαν να αντισταθούν-θα επιτίθονταν επίσης».

Υπήρχε κι άλλο κίνητρο που πιθανώς ενέπνευσε το όλο πράγμα, είπε ο Nara Milanich, καθηγητής λατινοαμερικανικής ιστορίας στο κολέγιο Barnard. Ο Πινοσέτ γνώριζε ότι οι Χιλιανοί θα συσπειρώνονταν γύρω από την κυβέρνησή του, εάν αισθάνονταν ότι απειλούνται τα εδάφη τους. «Κάποιος μπορεί να φανταστεί ότι ένας δικτάτορας με επεκτατικές διαθέσεις θα επωφελούνταν από μια ιστορία εντάσεων για να συγκεντρώσει υποστήριξη για τις πολιτικές του» είπε ο Milanich.

Υπό αυτή την έννοια, οι νάρκες είναι τόσο ένα σύμβολο όσο και μια πραγματικότητα της κληρονομιάς του Πινοσέτ. Ο στρατηγός ήρθε στην εξουσία με ένα βίαιο πραξικόπημα το 1973, με την υποστήριξη της CIA, εκτοπίζοντας την κυβέρνηση του προέδρου Σαλβαδόρ Αλιέντε, του πρώτου δημοκρατικά εκλεγμένου σοσιαλιστή ηγέτη στη Νότια Αμερική. Το διάστημα που ακολούθησε, το καθεστώς του Πινοσέτ βασάνισε και σκότωσε χιλιάδες αντιφρονούντες και έστειλε 200.000 Χιλιανούς στην εξορία.

Φυσικά, πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής, εκείνη την εποχή, είχαν στο τιμόνι βίαιους και αυταρχικούς δικτάτορες. Αλλά η επιρροή του Πινοσέτ στο μέλλον της χώρας του ήταν μοναδική: σε αντίθεση με τις χούντες της Αργεντινής ή της Ονδούρας όπου η ηγεσία άλλαξε πολλές φορές, ο Πινοσέτ κράτησε εξουσία 17 χρόνια, γεγονός που του επέτρεψε να διαμορφώσει πολιτικές που ακόμα εφαρμόζονται.

Αν και έχει περάσει περισσότερος χρόνος από τα χρόνια που έμεινε στην εξουσία ο Πινοσέτ, τόσο ο Navia όσο και ο Milanich σημειώνουν ότι ακόμα και 24 χρόνια μετά το τέλος της κυριαρχίας του, κανένας Χιλιανός δεν είναι ανέγγιχτος από τα δόγματα που εφάρμοσε στο πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό πλαίσιο της χώρας.

«Ο Πινοσέτ είναι ο πατέρας της σημερινής Χιλής και είναι αναπόφευκτο η Χιλή να ζει πάντα με την κληρονομιά τους» είπε ο Navia.

Παρά τη μονοτονία της δουλειάς, πάντα υπάρχουν εθελοντές για τις εταιρίες αποναρκοθέτησης του στρατού, είπε ο Perez. Στη σύγχρονη Χιλή επικρατεί ειρήνη, οπότε οι στρατιώτες δεν έχουν εικόνα από μάχες. «Οι άνδρες που εξουδετερώνουν νάρκες είναι οι μόνοι που κάνουν κάτι το οποίοι θα μπορούσαν να κάνουν στον πόλεμο, οπότε τους δίνει κάποιου είδους αίγλη» είπε ο Perez. Αλλά κανείς δεν επιτρέπεται να κάνει αποναρκοθέτηση για περισσότερο από τρία χρόνια. «Μετά από τρία χρόνια, ο στρατιώτης χάνει το σεβασμό του προς το ναρκοπέδιο. Τότε αρχίζουν να συμβαίνουν και τα ατυχήματα».

Όταν ο Paicil φύτευε αυτές τις νάρκες, δεν λαμβάνονταν τέτοια μέτρα. Προσλήφθηκε στην εταιρία ως νοσοκόμος αλλά όταν βαρέθηκε του επέτρεψαν να φυτέψει νάρκες, έστω κι αν δεν είχε εκπαίδευση. Ήταν φανταστική δουλειά που του άρεσε πολύ. Σήμερα, η δουλειά του είναι να στέκεται στην άκρη του ναρκοπεδίου, περιμένοντας ένα ατύχημα που μέχρι δεν έχει συμβεί στην εταιρία του. «Είναι πολύ πιο βαρετό σήμερα, από ότι ήταν στο παρελθόν, όταν ήμουν νέος» είπε. «Ευχαριστώ τον Θεό για αυτό».

Ακολουθήστε το VICE στο Twitter, Facebook και Instagram.