Κυριακή στο Παζάρι των Ρακοσυλλεκτών

Ποτέ δεν θα ξεχάσω την πρώτη φορά που βρέθηκα στο παζάρι των ρακοσυλλεκτών. Ήταν ένα κυριακάτικο πρωί του Αυγούστου του 2009 και μόλις είχα τελειώσει από υπηρεσία στο Στρατόπεδο Βασιλοπούλου στο Ρουφ. Η Αθήνα ήταν άδεια καθώς όλοι έλειπαν με άδεια, και ενώ οδηγούσα στην οδό Πειραιώς, επιστρέφοντας στο σπίτι, το πολύχρωμο και φασαριόζικο παζάρι απέναντι από την Τεχνόπολη μου κέρδισε το ενδιαφέρον. Αποφάσισα να σταματήσω και να απολαύσω το γεγονός ότι ενώ ήταν Κυριακή, εγώ είχα ξυπνήσει από νωρίς, και χωρίς να έχω hangover μάλιστα! Σχεδόν πέντε χρόνια -και αρκετές Κυριακάτικες βόλτες- αργότερα το παζάρι έχει μεταφερθεί δύο φορές από την αλλοτινή του τοποθεσία και πλέον βρίσκεται “κρυμμένο” στην οδό Αγίου Πολυκάρπου, πίσω από τα ερείπια του εργοστασίου της Softex. Την περασμένη Κυριακή, λοιπόν, επισκέφτηκα την καινούρια του διεύθυνση.

Το να περιγράψει κάποιος με λέξεις τι επικρατεί στο παζάρι του Σωματείου Ρακοσυλλεκτών “Ο Ερμής” είναι λίγο. Όπως, εξάλλου, κάθε υπαίθρια αγορά τέτοιου ύφους είναι απολύτως ξεχωριστή και συνυφασμένη με την πόλη στην οποία γίνεται. Για να πάρεις μία αυθεντική γεύση από αυτή την υπεραγορά πρέπει να τη βιώσεις. Διότι δεν είναι μόνο η εντυπωσιακή ποικιλία των αντικειμένων προς πώληση που δίνει στο παζάρι αυτό τον ιδιόμορφο χαρακτήρα, αλλά ολόκληρη η κοινότητα που το απαρτίζει, από τα μέλη του Σωματείου και τους απανταχού πωλητές μέχρι τις ετερόκλητες κατηγορίες ανθρώπων που το επισκέπτονται.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Η αρχή, στην προκειμένη περίπτωση, έγινε είκοσι-δύο έτη πριν. Το 1992 μία ομάδα Ελλήνων Μουσουλμάνων της Θράκης που αριθμούσε περί τα πενήντα άτομα αποτέλεσε τον πρώτο -άτυπο- “Σύλλογο Ρακοσυλλεκτών” της Αθήνας, με παρουσία στην ιστορική αγορά του Σχιστού και στα στενά του ερημωμένου Ψυρρή της δεκαετίας του 1990. Πρωταρχικός τους στόχος ήταν η νομιμοποίηση της ύπαρξής τους ως ρακοσυλλεκτών, πράγμα το οποίο επετεύχθη επτά χρόνια αργότερα, το 1999, όταν πια δημιουργήθηκε το μη κερδοσκοπικό Σωματείο Ρακοσυλλεκτών “Ο Ερμής” - το οποίο πλέον απαρτίζουν 1.158 μέλη!

Για πέντε χρόνια “Ο Ερμής”, έχοντας μία νόμιμη θέση στο παζάρι του Σχιστού, αναπτύχθηκε και εξελίχθηκε, με πρώτο μεγάλο σταθμό στην ιστορία του την ομόφωνη απόφαση του ΔΣ του Δήμου Αθηναίων -επί δημαρχίας Ντόρας Μπακογιάννη και εν όψει Ολυμπιακών Αγώνων- να επιτραπεί στο Σωματείο Ρακοσυλλεκτών η νόμιμη μεταφορά του παζαριού εντός του κέντρου της πόλης, και μάλιστα σε έναν ιστορικά φορτισμένο χώρο, σαν αυτόν της Κορεάτικης Αγοράς (έναντι Τεχνόπολης, στη συμβολή των οδών Ερμού, Πειραιώς και Θεσσαλονίκης).

Από το 2004 έως το 2011 “Ο Ερμής” και το Κυριακάτικο παζάρι στο Γκάζι έγινε ένα από τα σήματα κατατεθέντα της αδιακόπως αναπτυσσόμενης -τότε- περιοχής του Κεραμεικού και προσέλκυε κάθε εβδομάδα, χρόνο με το χρόνο, όλο και περισσότερο κόσμο. Επειδή όμως, όπως λέει και το σοφό λαϊκό άσμα “ό,τι αρχίζει ωραίο τελειώνει με πόνο”, η άκρως πετυχημένη αυτή παραμονή του Σωματείου στην Κορεάτικη Αγορά έφτασε στο τέλος της. “Χωρίς λόγο, χωρίς καμία δικαιολογία απλά μας είπαν 'Αυτή την Κυριακή σταματάτε!'” μου αποκαλύπτει ο Φεριδούν Μεμίς, νυν Γενικός Γραμματέας του Σωματείου. “Ενοχλούσε, λέει, τους Συλλόγους της γειτονιάς το παζάρι μας” αναφέρει, ενώ δεν αποκλείει και το γεγονός ότι η θέση που είχε κερδίσει το παζάρι στην περιοχή κλονίστηκε εκ θεμελίων και από έναν περιβόητο τσακωμό που συνέβη κάποια Κυριακή. “Μάλωναν κάτι Γύφτοι με κάτι Πακιστανούς, έξω από το παζάρι, και σε κάποια φάση έπεσαν κάτι πυροβολισμοί. Αλλά στον αέρα, δεν τραυματίστηκε κανείς” σχολιάζει ο Φεριδούν.

Εκείνη την περίοδο, από τον Μάϊο έως τον Αύγουστο του 2011, το παζάρι είχε μείνει “άστεγο”. Τότε ήταν που μπήκε και στη Διοίκηση του Σωματείου ο Κύριος Μεμίς, ο οποίος -αν και δεν έχει διατελέσει ποτέ ρακοσυλλέκτης- δούλεψε στο παζάρι ως Φύλακας για έξι μήνες και τον έβδομο έβαλε υποψηφιότητα για το ΔΣ του Σωματείου και εκλέγεται κάθε χρόνο έκτοτε. Ο Κύριος Μεμίς, που στο παρελθόν έχει εργαστεί και ως ασφαλιστής στην Κομοτηνή είναι “καλός στις Δημόσιες Σχέσεις”, όπως παραδέχεται και ο ίδιος και με την πολύτιμη βοήθειά του έδωσε στο Σωματείο την απαραίτητη ώθηση. Έπειτα από ομιλίες με την Αντιδήμαρχο Τεχνικών Υπηρεσιών του Δήμου Αθηναίων Σουλτάνα Σπυροπούλου και τον Αντιδήμαρχο Καθαριότητας και Ανακύκλωσης Ανδρέα Βαρελά, ο Κύριος Μεμίς κατόρθωσε να βρει μία προσωρινή λύση – ένα παλιό αμαξοστάσιο απορριματοφόρων (ω, τι ειρωνεία) επί της Ιεράς Οδού, ακριβώς μετά το εργοστάσιο της ΕΒΓΑ.

“Ο Ερμής” έμεινε εκεί για δεκαεπτά μήνες και, απ' ό,τι μου λέει κι ο Φεριδούν, και οι ίδιοι επιθυμούσαν να φύγουν από εκεί, δεν τους άρεσε. “Ο χώρος ήταν πολύ μικρός, χωρούσε τις μισές θέσεις από την Κορεάτικη Αγορά” μου λέει, και εστιάζει στο γεγονός ότι “το αμαξοστάσιο ήταν πολύ βρώμικο, από τα απορριματοφόρα που στάθμευαν εκεί όλη την εβδομάδα”. Αργά ή γρήγορα όμως, θέλωντας και μη, “Ο Ερμής” εκδιώχθη ακόμη μία φορά από την “προσωρινή” κατοικία του “μετά από καταγγελίες που έγιναν από διάφορους επιχειρηματίες της περιοχής” που είχαν βάση “το κυκλοφοριακό πρόβλημα που δημιουργούσε το παζάρι”, μου λέει με ελαφριά πικρία ο κύριος Μεμίς.

Η νέα “προσωρινή” κατοικία του Σωματείου βρέθηκε στην έκταση που επρόκειτο να χτιστεί το καινούριο γήπεδο του Παναθηναϊκού, στα σύνορα Βοτανικού – Ελαιώνα, όπου και (ξανα)μεταφέρθηκε στις αρχές του 2014. Ο εν λόγω χώρος χρησιμοποιείτο από τον Δήμο Αθηναίων σαν χωματερή, όπου “αποθήκευαν” τα σκουπίδια σε περιόδους απεργίας. Τα μέλη του Σωματείου Ρακοσυλλεκτών καθάρισαν με δικά τους έξοδα και κόπο το χώρο πριν μπορέσουν να επαναφέρουν σε λειτουργία το παζάρι, αν και “δεν ξέρουν ακόμα αν εκεί θα είναι προσωρινά ή μόνιμα” σχολιάζει ο Κύριος Μεμίς, που παρά ταύτα μου δείχνει με ενθουσιασμό τη “Σύμβαση Προσωρινής Παραχώρησης” που του έχει στείλει να συμπληρώσει ο Δήμος Αθηναίων. “Πρώτη φορά παίρνουμε χαρτί στα χέρια μας που να μας κατοχυρώνει γραπτώς” αναφέρει.

“Το μόνο καλό, όλα αυτά τα χρόνια, είναι ότι ο αθηναϊκός λαός μας ακολουθεί. Το παζάρι είναι τρόπος ζωής. Όχι μόνο μπορείς να αγοράσεις κάτι που δεν μπορείς να το βρεις έξω, στην κανονική αγορά, αλλά ταυτόχρονα το παζάρι των ρακοσυλλεκτών παρέχει έναν τρόπο επιβίωσης σε μία πολύ δύσκολη οικονομικά περίοδο” παρατηρεί ο Κύριος Μεμίς.

Η νέα διεύθυνση που εδράζεται “Ο Ερμής” και το παζάρι του, αν και παραγκωνισμένη και αρκετά πιο απομακρυσμένη από το κέντρο της πολής - ειδικά σε σύγκριση με την “αίγλη” της Τεχνόπολης, μοιάζει να είναι ένας…φιλόξενος χώρος, μια μεγάλη έκταση που παρά τον post-apocalyptic αέρα που τη χαρακτηρίζει, έχει ταυτόχρονα κάτι το οικείο, κάτι το φιλικό και το ανθρώπινο, που αναμφίβολα πηγάζει από τα μέλη της κοινότητας που οργανώνουν το παζάρι. Τους ρακοσυλλέκτες και τις οικογένειές τους.

Σήμερα θα γίνει και η κοπή της πίτας του Σωματείου σε κέντρο διασκέδασης επί της Λεωφόρου Πέτρου Ράλλη. “Πάντα κάνουμε γλέντι καλό” μου λέει ο Φεριδούν, “έχουμε και το ανατολίτικο στοιχείο…ποτό, τραγούδι, χορός…μαζευόμαστε γύρω στα εφτακόσια άτομα! Καλούμε και τους πολιτικούς, μήπως και μας δούνε με άλλο μάτι” σχολιάζει, ενώ μου δείχνει τη λίστα με τους επίτιμους προσκεκλημένους του Σωματείου. “Οι πολιτικοί πρέπει να είναι πιο προσεκτικοί με τις αποφάσεις που παίρνουν για ανθρώπους που πεινάνε. Βάζουν σε κίνδυνο 5.000 στόματα που τρέφονται από το παζάρι”, καταλήγει με μία δόση παραπόνου ο Κύριος Μεμίς.

Όσο για τη δικιά μου βόλτα στο παζάρι, όχι μόνο έληξε ενδόξως, καθώς βρήκα ακριβώς το κομοδίνο που έψαχνα με μόλις 12ευρώ (τα δύο 20ευρώ), αλλά και περιπετειωδώς αφού ο κύριος Πέτρος, από τον οποίο αγόρασα το κομοδίνο, με φόρτωσε κι εμένα και το κομοδίνο στην καρότσα του και με πήγε μέχρι την Κωνσταντινουπόλεως. Ενώ προσπαθούσα να ισορροπήσω ανάμεσα σε αντικείμενα που ο χρόνος και η κοινωνία έχουν “απορρίψει”, συνειδητοποίησα πως “Ο Ερμής”, τα μέλη του και το παζάρι που διοργανώνουν εδώ και είκοσι-δύο χρόνια είναι ένας πολιτισμικός θεσμός εξαιρετικού ανθρωπολογικού ενδιαφέροντος που αποτελεί ένα ορόσημο της σύγχρονης Αθήνας.