FYI.

This story is over 5 years old.

Stuff

O Shlomo Sand δεν Είναι Πλέον Εβραίος

Και στο VICE αναλύει τους λόγους που πήρε αυτήν την απόφαση.
PK
Κείμενο Philip Kleinfeld
12 Νοέμβριος 2014, 11:00pm

Ο Shlomo Sand (Η φωτογραφία παραχωρήθηκε από τον οίκο of Verso)

​Στο νέο του βιβλίο Why I Stopped Being A Jew (Γιατί Σταμάτησα Να Είμαι Εβραίος), ο αμφιλεγόμενος ιστορικός Shlomo Sand λέει μια ανέκδοτη ιστορία, που πολλοί από όσους έχουν επισκεφθεί το αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν, έξω από το Τελ Αβίβ, θα την έχουν ακούσει.

Ο Sand περιμένει στη σειρά για να κάνει check-in, όταν τα μάτια του πιάνουν το βλέμμα μιας Αραβο-Ισραηλινής γυναίκας να κάθεται σε ένα παγκάκι απέναντι. Την είχαν πάρει από την ουρά δυο φύλακες ασφαλείας, χωρίς να υπάρχει λόγος, εκτός από το ότι το μαντήλι έδειχνε ότι ήταν «άλλη». Ο Shlomo κοιτάει ανήσυχα αλλά κανείς δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται. Λίγα λεπτά αργότερα φθάνει στη ρεσεψιόν και περνάει στο σαλόνι αναχώρησης χωρίς το παραμικρό πρόβλημα.

«Ήταν μια συνηθισμένη σκηνή επιβίβασης» λέει. «Στο εθνικό κράτος των Εβραίων μεταναστών, οι αυτόχθονες Παλαιστίνιοι παραμένουν ύποπτοι».

Στο παρελθόν, αυτά τα συστήματα προνομίου και εξουσίας ποτέ δεν σταμάτησαν τον Ισραηλινό ακαδημαϊκό από το να χαρακτηριστεί ως κοσμικός, μη θρησκευόμενος Εβραίος, ωστόσο τον ενοχλούσαν πολύ. Και γιατί τον ενοχλούσαν; Για όλες τις δυσκολίες που υπάρχουν και χωρίζουν τους ανθρώπους, ο Ιουδαϊσμός και ο Σιωνισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Αλλά τώρα, στα τέλη της έβδομης δεκαετίας της ζωής του, ο Shlomo Sand δεν είναι τόσο σίγουρος. Το τελευταίο του βιβλίο -δημοσιεύτηκε στα αγγλικά από τον οίκο Verso τον περασμένο μήνα και είναι μέρος μιας τριλογίας για το Ισραήλ, το Σιωνισμό και την εβραϊκή ταυτότητα- είναι μια πικρή, προκλητική παραίτηση από μια ταυτότητα που δεν επιθυμεί πλέον να έχει.

«Είναι αδικαιολόγητο για μένα να αυτοπροσδιοριστώ ως Εβραίος» μου λέει ενώ καθόμαστε σε ένα εστιατόριο στο κεντρικό Λονδίνο. «Σε ένα τόπο που αυτοδιακηρύσσεται ως εβραϊκό κράτος και όχι ως κράτος όλων των πολιτών του, δεν μπορώ πλέον να το κάνω αυτό».

Για τόσο αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, ο Sand είναι συμπαθής άνθρωπος. Είναι παθιασμένος, θυμωμένος και παρά τις προκλήσεις του να βρίσκεσαι στην Αριστερά στο Ισραήλ, είναι απίστευτα ειλικρινής. Όμως είναι επίσης κουρασμένος. Κουρασμένος με την έννοια του προφανούς: στα 68 του, το πρόγραμμά του είναι αναπάντεχα γεμάτο. Και κουρασμένος με μία πολύ ευρύτερη, πολιτική έννοια. Η ισραηλινή κοινωνία, λέει, είναι ένα από τα πιο «ρατσιστικά» και «καταπιεστικά κράτη στο δυτικό κόσμο» - ένας τόπος όπου το να είσαι Εβραίος σημαίνει «ουσιαστικά και πάνω απ' όλα, ότι δεν είσαι Άραβας».

Με το πέρασμα των χρόνων, ο Sand αγωνίστηκε κατά αυτού μέσα από τα γραπτά του. Πριν από έξι χρόνια, δημοσίευσε ένα βιβλίο με τον τίτλο The Invention of the Jewish People ένα βαθιά αμφιλεγόμενο έργο που διερεύνησε και αμφισβήτησε τον τρόπο που η σιωνιστική ιστοριογραφία χρησιμοποιεί και καταχράται την εβραϊκή ιστορία. Τέσσερα χρόνια αργότερα έγραψε το The Invention of the State of Israel, μια εξίσου πολεμική επίθεση στο σύνολο των «μύθων» που πιστεύει ότι στηρίζουν τις εβραϊκές διεκδικήσεις στη γη του Ισραήλ.

Και τα δυο βιβλία διαβάστηκαν πολύ στην πατρίδα του. Το πρώτο έγινε bestseller για 19 εβδομάδες. Το δεύτερο έμεινε στις λίστες των πολυδιαβασμένων για 10 εβδομάδες. Ωστόσο κανένα δεν είχε πραγματική επιρροή στην κατεύθυνση όπου νιώθει ότι πηγαίνει η ισραηλινή κοινωνία. Και κοιτώντας τον, στην άλλη πλευρά του τραπεζιού -ντυμένο με σκούρα χρώματα, βαμμένα μαύρα μαλλιά- αυτή η αδυναμία φαίνεται να έχει αφήσει το σημάδι της.

Νεαροί Βρετανοί Εβραίοι διαδηλώνουν κατά του Ισραήλ (Φωτογραφία από τον Philip Kleinfeld)

«Έχασα κάθε ελπίδα» λέει, γέρνοντας προς τα εμπρός και με τα χαρακτηριστικά του προσώπου να είναι τραβηγμένα. «Παντού υπάρχουν ρατσιστές. Αλλά οι ρατσιστές στο Λονδίνο και τη Γαλλία δικαιολογούν τον εαυτό τους. Στο Ισραήλ κανένας δεν δικαιολογείται. Όταν ήμουν νεότερος δεν ήταν τόσο ανοιχτή. Σήμερα, η ισραηλινή κοινωνία είναι από τη μία πλευρά ρατσιστική και εθνοκεντρική και από την άλλη τόσο δεμένη με τον μύθο της εβραϊκής γης που κανένα πολιτικό πρόσωπο δεν μπορεί να την ξεσκλαβώσει από τα κατεχόμενα εδάφη».

Στο επίκεντρο της πολιτικής κριτικής του Sand βρίσκεται η ιδέα της εθνικότητας και της υπηκοότητας που όπως λέει έχει παραδώσει τουλάχιστον ένα τέταρτο εκείνων που ζουν εντός της πράσινης γραμμής του Ισραήλ -οποιοσδήποτε δεν είναι ο γιος ή η κόρη Εβραίας μητέρας- σε θεσμική φυλετική διάκριση. Και είναι αυτή η ανάλυση της ισραηλινής κοινωνίας και του δικού του δικαιώματος μέσα σε αυτή που αποτελεί την αφετηρία της παραίτησής του.

«Τα θύματα του χθες έχουν γίνει οι δήμιοι του σήμερα» μου λέει με το προβοκατόρικο ύφος του που κάνει τους περισσότερους Εβραίους στον κόσμο να τον μισούν. «Οι γονείς και οι παππούδες μου ζούσαν σε μια κοινωνία όπου ήταν καταπιεσμένοι από προνομιούχους ανθρώπους. Αυτό που κάνουμε στο Ισραήλ είναι το ίδιο πράγμα. Αποφάσισα να δηλώσω ότι δεν είμαι Εβραίος επειδή δεν θέλω να είμαι προνομιούχο άτομο».

Είναι μια κατανοητή θέση. Ο Sand γεννήθηκε το 1946 σε ένα προσφυγικό στρατόπεδο στην Αυστρία. Η Πολωνο-Εβραία μητέρα του ήταν επιζών του Ολοκαυτώματος και γνωρίζει, περισσότερο από τους περισσότερους, με τι μοιάζει ο ρατσισμός. Ωστόσο φαίνεται ότι κάτι λείπει από το επιχείρημά του. Το να πάψετε να είστε Εβραίος θα έχει κάποια πραγματική επιρροή στις θεσμικές δομές που επιβάλλουν το προνόμιό σας, τον ρωτάω; Είναι αυτό το πρόβλημα στην ισραηλο-εβραϊκή ταυτότητα ή μια σειρά εθνοκεντρικών θεσμών που επιβραβεύουν αυτή την ταυτότητα έναντι άλλων; Γιατί θα έπρεπε ο Σιωνισμός και το Ισραήλ να δομούν την εβραϊκή ταυτότητα έτσι κι αλλιώς;

«Δεν είμαι Εβραίος με οποιαδήποτε έννοια του όρου» λέει, ενώ ζωηρεύει η συζήτηση όσο τον πιέζω. «Δεν είμαι Ορθόδοξος, δεν είμαι Χασιδικός και νομίζω ότι το να επιμένει κανείς να είναι Εβραίος στις αρχές του 21ου αιώνα είναι μια αρνητική ταυτότητα».

Είναι δύσκολο να βρεθεί χώρος να μιλήσεις όταν ο Sand είναι τόσο χειμαρρώδης. Καθίσαμε στο εστιατόριο περίπου 40 λεπτά και κανένας από εμάς δεν παρήγγειλε κάτι να φάει. Μόλις πέντε λεπτά πριν να συναντηθούμε με τον Sand μιλούσε στο BBC. Περίπου μια ώρα μετά το τέλος της συνάντησής μας, μιλάει σε μία ασφυκτικά γεμάτη και σε μεγάλο βαθμό εχθρική αίθουσα διαλέξεων στο SOAS.

Κι όμως, η έννοια του επείγοντος και ο θυμός δεν φαίνεται να περιορίζονται. Ίσως επειδή έχει τόσα πολλά να πει. Μαθαίνω ότι οι λόγοι που ο Sand αντέδρασε, ξεπερνούν τα σύνορα της χώρας όπου ζει.

Για εκείνον, όπως για πολλούς άλλους, η σύγχρονη εβραϊκή ζωή, τόσο εντός όσο και εκτός του Ισραήλ συνδέεται βαθιά με δυο θεμελιωδώς αρνητικές μορφές ταυτότητας: την ανάμνηση του Shoah (Ολοκαύτωμα) και το σύγχρονο αντισημιτισμό. Ακόμα και μεταξύ των Εβραίων που δεν είναι άμεσοι απόγονοι των επιζώντων του ολοκαυτώματος, το τραύμα από το γεγονός χρησιμεύει ως η βάση πάνω στην οποία θεμελιώνεται η εβραϊκή ταυτότητα και νομιμοποιείται η κρατική βία του Ισραήλ. Και είναι αυτός ο ιουδαϊσμός που ο Sand είναι πιο εξοικειωμένος να βλέπει και να ακούει και τον οποίο επιθυμεί να αφήσει πίσω του.

«Επειδή οι κοσμικοί Εβραίοι που δεν μπορούν να αυτοπροσδιοριστούν πολιτιστικά, αυτοπροσδιορίζονται ως απόγονοι του Ολοκαυτώματος» λέει. «Όπως τα θύματα των Ναζί. Με τρελαίνει. Το να προσδιορίζεις τον εαυτό σου μέσω μιας τραγωδίας του παρελθόντος έχει πάντοτε αρνητικές συνέπειες».

Στις αρχές του 21ου αιώνα, η μεγαλύτερη μερίδα της γενιάς μου έχουν γίνει σκατένιοι, υπερσυντηρητικοί συντηρητικοί

Όμως γιατί να εγκαταλείψεις, ρωτάω; Σίγουρα, οι κοσμικοί Εβραίοι έχουν εμμονή με το Ισραήλ. Ναι, έχεις δίκιο να αμφισβητείς το νόημα μιας κοσμικής ταυτότητας που στηρίζεται σε ένα βασανισμένο παρελθόν. Όμως γιατί να το χρησιμοποιείς ως αιτία για να παραιτηθείς; Γιατί να μη το χρησιμοποιείς για να φτιάξεις κάτι θετικό; Γιατί να μην κάνεις αυτό που έχουν κάνει τόσοι άλλοι Εβραίοι και να φτιάξεις μια νέα μορφή ταυτότητας; Μία που να βασίζεται στους αντάρτες και τους αντικομφορμιστές πάνω στους οποίους έχουν στηριχθεί τόσοι πολλοί αριστεροί Εβραίοι.

«Επειδή πέθαναν» απαντάει αμέσως, διακόπτοντάς με την ώρα που διατύπωνα την ερώτηση. «Στις αρχές του 21ου αιώνα, η μεγαλύτερη μερίδα της γενιάς μου έχουν γίνει σκατένιοι, υπερσυντηρητικοί συντηρητικοί. Και οι άνθρωποι με τους οποίους έχω ταυτιστεί είναι σήμερα στο περιθώριο της εβραϊκής κοινότητας και του κατεστημένου, πολύ αδύναμοι για να το πολεμήσουν».

Σε αυτό το στάδιο, ο Sand και εγώ διαφωνούμε. Ο τόνος της φωνής του αλλάζει από θυμωμένος και σοβαρός, σε δυνατός και ήρεμος. Μερικές φορές φαίνεται εξοργισμένος μαζί μου. Από τότε που δημοσιεύτηκε ένα απόσπασμα του βιβλίου του στην εφημερίδα Guardian, πριν από μερικές εβδομάδες, έχει κατακλυστεί με email, πολλά από τα οποία έχουν αποσταλεί από Εβραίους που δεν μπορούν να κάνουν δεκτή την παραίτησή του.

Συμβαίνει ακριβώς το ίδιο αργά το ίδιο βράδυ, σε μια διάλεξη που δίνει στο SOAS. Ένα μέλος από το ακροατήριο τον κατηγορεί για υποκρισία, άλλος του κοπανάει -σωστά κατά τη γνώμη μου- ότι η απίστευτα λοξή τομή που κάνει στην εβραϊκή ηθική δίνει ανακούφιση σε εκείνους που τοποθετούν τη ρίζα των εβραϊκών εγκλημάτων στην εβραϊκή ταυτότητα.

Ακόμα και η εβραϊκή κουλτούρα είναι πρόβλημα για τον Sand - δεν βρίσκει τίποτα πάνω στο οποίο μπορεί να βασιστεί η ταυτότητά του. Η πλούσια σύγχρονη εβραϊκή κουλτούρα της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, που άνθισε στη διάρκεια της περιόδου του μεσοπολέμου με την μορφή σχολείων, λογοτεχνίας, μουσικής και τέχνης, λέει, ότι έχει εξαφανιστεί. «Αποτελείται μόνο από αναμνήσεις. Δεν μπορείς να εκφράσεις μια πραγματική, δυναμική καθημερινή κουλτούρα που είναι εβραϊκή με αυτό τον τρόπο».

Και τι γίνεται με το σύγχρονο εβραϊκό πολιτισμό; Τι γίνεται με τον Woody Allen; Με τον Seinfeld; «Δεν είναι εβραϊκό χιούμορ» λέει. «Είναι ρωσο-εβραϊκό χιούμορ». Συνεχίζουμε να διαφωνούμε αλλά ο Shlomo έχει διαμορφώσει την άποψή του.

Κατά κάποιο τρόπο απλά θέλει να τον αφήσουν ήσυχο. Και ίσως έχει δίκαιο. Μεγαλώνοντας στη Jaffa ως Εβραίος με Άραβες φίλους είχε πλήρη επίγνωση, ακόμα και ως παιδί, τι σήμαινε προνόμιο. Γιατί να μην είναι σε θέση να εγκαταλείψει μια ταυτότητα που του έχει προκαλέσει τόσο μεγάλη εσωτερική αναταραχή;

Αλλά διαβάζοντας το βιβλίο και ακούγοντάς τον να μιλάει, δεν μπορείς παρά να νιώσεις ότι θέλει κάτι περισσότερο από ελευθερία να αυτοπροσδιορίζεται όπως επιθυμεί. Αυτό δεν είναι απλά ένα βιβλίο για την ταυτότητά του. Αυτό είναι ένα βιβλίο για την εβραϊκή ταυτότητα και την πολιτική ταυτότητα γενικά.

Που είναι κρίμα, γιατί στο τέλος οι αιτίες για τις οποίες σταμάτησε να είναι Εβραίος υποβιβάζονται σε ένα μείγμα κυνισμού και προσωπικής δυσαρέσκειας. Η παραίτηση είναι τολμηρή, εν μέρει συγκινητική, εν μέρει περίπλοκη. Ωστόσο μπορεί να την αναγνώσει κανείς πολύ περισσότερο σαν μια αποστομωτική απάντηση στο υπερσυντηρητικό ρεύμα με το οποίο είναι εξοικειωμένος, από ότι ως μια βαθιά ανάλυση της εβραϊκής ταυτότητας.

Και δεν μπορείς παρά να νιώσεις ότι επιλέγει τη λάθος μάχη. Ένας λόγος που ο Σιωνισμός είναι ισχυρός στη διασπορά είναι ότι η πολιτιστική ζωή για τους κοσμικούς Εβραίους είναι αδύναμη. «Με τη διάβρωση της πίστης, ο Θεός έχει αντικατασταθεί από το Ισραήλ ως πιστεύω του εβραϊκού λαού» λέει ο Βρετανός ραββίνος David Goldberg στο βιβλίο του This Is Not The Way.

Εάν ο Sand θέλει οι Εβραίοι να σκέφτονται έξω από το κουτί που βλέπει ως ανελεύθερο και εθνικιστικό, τότε χρειάζεται να συμμετέχει ή τουλάχιστον να υποστηρίξει ένα πρότζεκτ που μπορεί να ξαναχτίσει και να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει εβραϊκή ταυτότητα. Επειδή πολύ συχνά, η άκριτη υπεράσπιση του Ισραήλ έρχεται να καλύψει ένα κενό στη ζωή των Εβραίων της διασποράς.

Το δέχεται αυτό; Ούτε κατά διάνυα.

«Σκέφτομαι μια κοινωνική πραγματικότητα» μου υπενθυμίζει. «Δεν μιλάω για μερικούς καλούς νεαρούς Εβραίους».

Για τον Sand η μάχη για την εβραϊκή ταυτότητα έχει ήδη γίνει και χαθεί. Οι «σκατένιοι συντηρητικοί» έχουν κερδίσει και η λύση για εκείνον είναι απλή. Από αυτό το σημείο και μετά ο Shlomo Sand θα πάψει να είναι Εβραίος.

Ακολουθήστε το VICE στο Twitter, Facebook και Instagram.