FYI.

This story is over 5 years old.

Hoe kunstenaars omgaan met de vluchtelingencrisis

Het probleem met kunst over de vluchtelingencrisis

Wanneer houdt een kunstwerk op een uitgestoken hand te zijn, en begint het meer te lijken op het meeliften op een tragedie?
19.4.16

Afgelopen jaar reed een trein door de Duitse stad Dresden met aan de buitenkant een ondubbelzinnige boodschap – het Arabische woord voor ‘welkom’ stond over de volle breedte van het treinstel geschilderd. De achtergrond was felrood en de letters diepzwart. De twee anonieme graffitikunstenaars achter het werk vertelden later aan een lokale krant dat ze er “alles aan willen doen om ervoor te zorgen dat vluchtelingen zich hier welkom voelen.” Het is slechts een van de vele voorbeelden van de kunstwerken die rond de vluchtelingencrisis zijn gemaakt. Kunstenaars uit alle disciplines en met verschillende achtergronden hebben de crisis aangegrepen als een inspiratiebron voor hun werk. De vraag is echter waar daarbij de grens ligt. Komen al die kunstwerken voort uit goede bedoelingen of misbruiken sommige kunstenaars de situatie? Wanneer houdt een kunstwerk op een uitgestoken hand te zijn, en begint het meer te lijken op het meeliften op een tragedie?

De voorbeelden van de laatste jaren zijn talrijk. M.I.A. verwees naar de crisis in haar clip voor Borders, waarin je als kijker getuige bent van een groep vluchtelingen die verschillende pogingen doen om een grens over te steken. De Syrische kunstenaar Hassan Jarbou maakte een aantal werken waar hij de Mona Lisa wikkelde in het materiaal dat de VN gebruikt voor de tenten in vluchtelingenkampen. En Embassy for the Displaced maakte 3D-scans van de krappe leefruimtes van de vluchtelingen. Het zijn allemaal werken die op een redelijk onbaatzuchtige manier aandacht vragen voor het vluchtelingenprobleem, maar tegelijkertijd ook lang niet zoveel aandacht hebben gekregen als de grote namen in de kunstwereld. Laten we gelijk maar beginnen met Ai Weiwei, de controversieelste van het stel. Op sommige van de werken van de Chinese kunstenaar is weinig aan te merken, zoals de keer dat hij een piano naar een vluchtelingenkamp bracht en een Syrische pianist vroeg om na jaren weer eens te spelen. Of toen hij de pilaren van een museum in honderden fluorescerend oranje reddingsvesten hulde. Maar andere pogingen om ‘iets met de vluchtelingencrisis’ te doen zetten ook kwaad bloed. Zoals de keer dat hij een ruimte vol rijke, witte elite vroeg om een groepsfoto te maken terwijl ze metallic thermodekens over hun smokings en jurken droegen. Of die keer dat hij het beeld van de aangespoelde Syrische kleuter Alan Kurdi naspeelde door zelf op het strand te gaan liggen: armen langs zijn lichaam, gezicht tegen de keien.

Die foto zorgde voor zo veel ophef dat het alle mogelijkheden tot zinnige discussie overschaduwde. In plaats van aandacht te vragen voor het probleem ging het gesprek meer over de kunstenaar zelf. Ai Weiwei was erin geslaagd zichzelf boven de vluchtelingencrisis te plaatsen, een uiterst twijfelachtige eer waar uiteindelijk niemand iets aan heeft gehad.

Een andere grote naam die besloot om van de crisis een centraal thema in zijn werk te maken is Banksy, zij het op een wat meer succesvolle wijze. Zijn schildering van Steve Jobs in het Franse vluchtelingenkamp van Calais genereerde een hoop discussie, maar wel over het punt zelf, namelijk dat een van de meest bejubelde zakenmannen van onze tijd de zoon is van een Syrische immigrant. Banksy maakte later nog meer werken over de crisis, zoals zijn muurschildering gebaseerd op Les Miserables, als aanklacht tegen de Franse overheid voor het gebruik van traangas in een vluchtelingenkamp. Ook schonk de kunstenaar materiaal afkomstig van zijn Dismaland-installatie. Het moge duidelijk zijn dat niet iedereen fan is van Banksy en ook deze werken waren niet zonder ophef en verontwaardiging, maar door de anonimiteit van de kunstenaar gingen de discussies uiteindelijk wel over het juiste onderwerp: vluchtelingen.

De modeshow voor de Yeezy-collectie van Kanye West sloeg de plank echt volledig mis. In februari van dit jaar werd de kledinglijn in Madison Square Garden gepresenteerd op een podium dat een replica was van een vluchtelingenkamp in Rwanda. Binnen de hele Kanye-gekte werd er wel even stilgestaan bij het podium, maar dat was summier en allesbehalve uitgesproken. Een paar media pikten het podium op: Time interviewde de fotograaf die de foto had genomen waarop het podium was gebaseerd (hij vond het idee goed); Jezebel vond een model dat spijt had dat ze aan de show mee had gedaan; en PRI sprak een genocide-expert die het afkeurde. Vanessa Beecroft, die ontwerper van het podium, vertelde tegen Art News dat ze met het podium een statement had willen maken over armoede in Amerika. Niet alleen werd de betekenis van het podium daarmee nog diffuser, het voelde vooral ook als een gemiste kans om bijvoorbeeld aandacht te vragen voor het feit dat de vluchtelingencrisis in Afrika vele malen groter is dan in Europa. Om maar wat te noemen.

Als er één artiest is die de hele celebritycultuur belichaamt, dan is het wel Kanye, dus de show bood een enorm podium (in de figuurlijke zin) om zo’n issue aan te kaarten. Maar misschien ligt het falen ook wel bij de pers, die het statement niet genoeg spotlight gunde. Of in de uiteindelijke uitvoering van het kunstwerk, dat allesbehalve duidelijk was.

Misschien zit de fout inderdaad in een knullige uitvoering. Maar aan de andere kant is het ook niet ondenkbaar dat sommige kunstenaars de crisis misbruiken. Toch blijft zelfs dan de vraag overeind of we ze uieindelijk niet gewoon moeten beoordelen op de effectiviteit van hun werk. Is het echt zo erg dat iemand er persoonlijk op vooruit gaat door de crisis als het onderwerp van hun werk te gebruiken, als zij daadwerkelijk een positieve invloed hebben op het probleem? Eén ding is duidelijk: niemand heeft er iets aan als kunstenaars onbezonnen met het onderwerp van de vluchtelingencrisis omspringen. En het vergt doordachte en weloverwogen kunst om aan de juiste kant van de scheidslijn te blijven.