FYI.

This story is over 5 years old.

Kaasmummies

Mummies zijn vet. Ik schat ze zelf op het niveau vulkanen, buitenaards leven en dinosaurussen; onderwerpen waar je in groep zes zonder pesterijtjes achteraf prima je spreekbeurt over kunt houden.
23.8.11

Deze mummie kijkt een beetje gek, wat komt doordat deze persoon ooit in hevige pijn stierf aan een kaakabces. :-(

Mummies zijn vet. Ik schat ze zelf op het niveau vulkanen, buitenaards leven en dinosaurussen; onderwerpen waar je in groep zes zonder pesterijtjes achteraf prima je spreekbeurt over kunt houden. Een mummie in het echt zien was een droom die ik al lang koesterde, maar om er helemaal voor naar Egypte te reizen vond ik ook weer zoiets. Bovendien zou ik daar waarschijnlijk te maken krijgen met dingen als hordes toeristen en de Arabische lente. Ik was dan ook tamelijk opgewonden toen ik erachter kwam dat er Nederlandse mummies bestaan. Daarmee doel ik niet op de Egyptische mummies die je in bepaalde Nederlandse musea kunt bezichtigen (wat ik trouwens ook nog nooit had gedaan) maar op onze eigen, autochtone, vaderlandse mummies. Boerenkoolmummies. Kaasmummies. Na enig zoekwerk kwam ik uit op vier plaatsen in Nederland waar een of meerdere mummies liggen, verspreid over de provincies Friesland, Limburg, Drenthe en Zeeland. Nou zou ik kunnen zeggen dat ik voor dit artikel ben gaan 'mummiehunten', maar aangezien ik geen zaklamp vast heb hoeven houden en gebruik heb gemaakt van een HEMA-actie waarbij je voor €14,50 door heel Nederland mocht reizen, zou ik mezelf daarmee te veel eer gunnen. Hoe dan ook: mummies!

DE MUMMIES VAN WIEUWERD
Wieuwerd is een heel klein dorpje diep in Friesland. Om er te komen moet je twee bussen nemen vanaf Leeuwarden, waar je dan waarschijnlijk alleen in zit. Of, zoals in mijn geval, met één potige Fries die een bruine boterham met kaas eet en uit een pak melk drinkt. Na wat dorpjes met prachtige namen als Baard—waar je binnenrijdt, bij een kerkje afslaat en na drie huizen weer uitrijdt—stopt de bus bij de enige bushalte in Wieuwerd. De kerk waar de mummies al sinds mensenheugenis liggen is aan de andere kant van het dorp, wat neerkomt op zo'n anderhalve minuut lopen.

In de kerk moet je drie euro betalen aan een vrouwtje achter een tafeltje om de grafkelder in te mogen. In de kelder staan vier lijkkisten met daarin opmerkelijk goed geconserveerde lijken. Het waren er ooit meer, maar in de afgelopen eeuwen zijn er mummies gestolen en hebben bezoekers stukken mummie afgescheurd om mee te nemen als souvenir.

Het is niet precies duidelijk wie er in de grafkelder begraven liggen. Er zijn een paar opties, waar ik wegens angst voor jouw gapen nu even aan voorbij wil gaan. Het grootste mysterie is echter hoe het kan dat de lijken zo goed bewaard zijn gebleven. Ze zijn namelijk nooit gebalsemd, zoals bij de bekende mummies in Egypte het geval is. De aannemelijkste oorzaak lijken twee luchtgaten in de kelder te zijn, waardoor er lucht circuleert en de mummies volledig konden uitdrogen zonder te vergaan. Het vreemde is alleen dat er een aantal tests zijn gedaan, bijvoorbeeld door een snoek en een stuk lever aan het plafond te hangen, en dat de resultaten erop wijzen dat er naast die luchtgaten toch ook iets anders aan de hand moet zijn. Ook is er ooit een Engelse Lord geweest die de grafkelder exact na heeft laten bouwen, maar waarin de lijken wel gewoon vergingen. Er wordt door sommigen gerept over mysterieuze aardgassen of zelfs straling vanuit de bodem. Degelijk wetenschappelijk onderzoek is er nooit echt gedaan, want de kerk staat dat niet toe. Begrijpelijk wel. Friezen hebben met hun nuchtere koppen misschien een broertje dood aan mysteries, ze verdienen er in dit geval toch maar een prima potje geld aan met die drie euro per bezoeker.

Dit zijn Thoolse mummies. Deze man neemt zijn vak als mummiehunter serieuzer dan ik, met zijn hoed. Geen HEMA-dagkaart voor this guy. Foto gebruikt met toestemming van het Nationaal Archief.

DE MUMMIES VAN THOLEN
Dat er ook mummies in het Zeeuwse dorp Tholen liggen ontdekte ik per toeval, toen een vriend me het verhaal vertelde van een man in Tholen die Otto C. heette. Zijn bijnaam was Otto 'neushaar' C., want hij had zoveel van het spul dat het tegelijkertijd zijn snor was. Vroeger, in betere tijden, bood een bepaald eetcafé in de Thoolse haven onbeperkt mosselen eten aan. Voor 25 gulden mocht je zoveel mosselpannen eten als je op kon. De uitbater ging er natuurlijk van uit dat je bij de mosselen ook friet, sausjes en bier bestelde, maar hij had geen rekening gehouden met de legendarische bespaar- en eetlust van Otto Neushaar. Na pannetje acht werd hem daarom vriendelijk doch dringend verzocht op te rotten. Ook at Otto ooit tijdens de Thoolse havenfeesten 24 volvette haringen bij de haringhapwedstrijd. Hij eindigde op de tweede plaats. Otto is naast een man van daden ook een man van woorden, en vertelde een keer over de Thoolse mummies. Zodoende.

In 1948 werd de Onze Lieve Vrouwekerk in het dorp gerestaureerd en werden er 25 stoffelijke resten gevonden, waarschijnlijk allemaal leden van de familie Vrijberghe. Zeventien daarvan waren gemummificeerd, eveneens goed geconserveerd door het gunstige klimaat in de grafkelder, hoewel ze daar lang niet zo stoer over doen als in Wieuwerd. Je kunt de Thoolse mummies niet bezoeken, want nadat ze kort na de vondst zijn onderzocht in Leiden zijn ze in een nieuwe, dichtgemetselde grafkelder gezet. Dat is behoorlijk nobel van de kerk, want ze zouden er met een beetje PR een flinke bom duiten aan kunnen hebben verdiend. Zoals in Wieuwerd.

Het onderzoek leverde weinig boeiende resultaten op. In het officiële rapport worden vooral lichaamsmaten beschreven, maar ook dat er gaatjes in de lichamen zaten die gemaakt zijn door de museumtor. De museumtor (Anthrenus museorum), of althans de larve daarvan, is dol op allerhande droog materiaal, vandaar zijn naam. Stel je heel even voor dat je een torretje in de renaissance bent en dat er op een dag door mensen een soort gebouw wordt uitgevonden met daarin toevallig PRECIES alleen maar je lievelingseten. Ik dwaal af.

De reconstructie van het meisje van Yde. Foto door CrazyPhunk, iemand op Wikipedia.

HET MEISJE VAN YDE
In ons land zijn 65 veenlijken ontdekt, dus welbeschouwd is het aantal Nederlandse mummies behoorlijk groot. Een veenlijk is een lijk dat in het veen terecht is gekomen en door het lage zuurstofgehalte en de hoge zuurgraad nauwelijks verteerd is. Er zijn zeven veenlijken bewaard gebleven. Eén daarvan, het meisje van Yde, is wereldberoemd geworden. In een Teleac-uitzending over het meisje beweert Jan Blokker zelfs dat ze in de internationale mummietoptien staat. Ik heb niet kunnen achterhalen of er inderdaad zoiets als een officiële internationale mummietoptien bestaat, maar ik denk toch dat we hier trots op mogen zijn. In 2006 is ze op tournee geweest door zes verschillende landen, en zo is het rijtje van Nederlandse successen in het buitenland naast DJ Tiësto en Within Temptation aangevuld met wederom een lijk.

Het meisje is gevonden op woensdag 12 mei 1897, toen twee mannen turf aan het steken waren met een soort grote ijzeren beugel. Op een gegeven moment zat het ding verstrikt in iets dat leek op haar, en toen een van de mannen het ding omhoog trok hing het kinderlijkje aan zijn beugel. Het leuke van dit lugubere verhaal vind ik dat dat gewoon op een woensdag in 1879 was. Het meisje had een reep stof om haar nek dat was strakgetrokken met een schuifknoop, en iets dat op een messteek lijkt boven haar linkersleutelbeen. Ook is de rechterhelft van haar hoofdhaar vlak voor haar dood gemillimeterd. Ze is dus vermoord, maar of dit als straf of als offer is geweest is niet duidelijk. Het was in ieder geval ergens rond het jaar nul, toen Nederland trouwens nog helemaal niet bestond. Het meisje is niet ouder geworden dan zestien. Ze was waarschijnlijk blond en rond de één meter veertig. Haar voorhoofd was een beetje groot. Ook leed ze aan scoliose, waardoor haar wervelkolom niet helemaal recht was en ze een beetje mank liep.

Dat het meisje van Yde zo beroemd is, komt vooral doordat in 1994 haar hoofd gereconstrueerd is. Dat genereerde destijds enorm veel media-aandacht. Het leidde zelfs tot een Miss Veenlijk-verkiezing, oftewel wie het meest op het meisje van Yde leek. De verkiezing werd gewonnen door Monique Hos, die inderdaad ook blond was en een redelijk groot voorhoofd had. En, zoals ze zelf vertelt in een aflevering van het KRO-programma Wij zijn de geschiedenis: zij loopt ook een beetje mank!

De moeilijk masterlijke mummie van Thorn.

DE MUMMIE VAN THORN
Thorn is een klein stadje in Limburg, waar vroeger voornamelijk vrouwen woonden. Het dorpje is enorm wit, wat het prachtig maakt. Dat bedoel ik niet racistisch, want ik heb het over de huizen. Toen ik er op een dinsdagmiddag rondliep, op weg naar de abdijkerk, dacht ik dat ik een enorme ontdekking had gedaan. Dat ik eigenhandig het mooiste dorpje van Nederland had ontdekt. Helaas was blijkbaar koningin Beatrix er eerder dit jaar om er Koninginnedag te vieren en in de live televisie-uitzending daarvan rept Astrid Kersseboom over "het beroemde witte stadje Thorn". Not so underground.

Toch vind ik de mummie van Thorn de vetste van alle Nederlandse mummies, en wel om twee redenen. De eerste is dat ze in Thorn niet zo erg lopen te koketteren met hun mummie. In en rondom de kerk vertellen de informatiefoldertjes en bordjes van alles over de kerk en over de geschiedenis van Thorn, en hoewel het niet zo is dat er alleen soms in een voetnoot staat van "P.S. er ligt trouwens ook nog een mummie in de kelder", scheelt het ook weer niet heel veel.

De tweede reden is dat de mummie een enorm pretje is om naar te kijken. De mummie heeft een heel mooi oud priestergewaad aan, dat men hem in de negentiende eeuw heeft aangetrokken omdat ze een naakte mummie aanstootgevend vonden. Ook heeft hij een vrolijk petje op dat iets te groot is, al is dat misschien een beetje lullig om te zeggen over iemand wiens hoofd door de eeuwen heen volledig is ingedroogd. Hij ligt in een houten doodskist en er zijn bloemetjes gedrapeerd rondom zijn hoofd. Als je boven de kist hangt lijkt het net of de mummie je levenloos aanstaart met zijn holle oogkassen.

De mummie is in 2007 onderzocht in het AMC. Het bleek te gaan om het lijk van een man die tussen de 65 en de 75 jaar oud is geworden en zo'n vierhonderd jaar geleden heeft geleefd. In elk geval was dat na 1600, want de slijtage aan zijn gebit duidt erop dat hij veel pijp heeft gerookt. Tabak werd in zijn regio pas in de zeventiende eeuw geïntroduceerd. Ook was hij best wel dik en aangezien zijn gewrichten geen slijtage vertonen heeft hij nooit veel zware arbeid hoeven verrichten. Een welvarend man toen, een masterlijke mummie nu.