Misdaad en Straf en het grootste sociale netwerk van Rusland

FYI.

This story is over 5 years old.

Misdaad en Straf en het grootste sociale netwerk van Rusland

Een gesprek met Pavel Durov, oprichter van VKontakte, over hoe het grootste Russische sociale netwerk in handen kwam van Kremlingezinden.

Pavel Durov, oprichter van het Russische sociale netwerk VKontakte, was alleen thuis in zijn appartement in St. Petersburg toen een groep mannen in uniform agressief op z'n deur bonsde. Hij gluurde door het kijkgat, snelde zich naar het raam en zag dat er buiten nog meer agenten stonden. Zijn telefoon ging af, telkens met een ander onbekend nummer.

Durov wist waarom ze er waren. Een paar dagen eerder had hij een brief ontvangen van de FSB, de moderne reïncarnatie van de KGB. In de brief werd geëist dat hij alle VKontakte-pagina's verwijderde die demonstraties probeerden te organiseren tegen de herverkiezing van Vladimir Poetin.

Advertentie

Durov bood weerstand, en besloot de pagina's niet te blokkeren. De dag nadat hij de brief ontving, deed hij aanpassingen aan de site zodat er juist nog meer posts  per pagina geplaatst konden worden. Dezelfde dag tweette hij een foto van de brief, met erboven: "Dit is mijn officiële antwoord aan de overheidsdiensten die VK-groepen willen blokkeren." En een foto van een hond in een hoodie met uitgestoken tong erachteraan.

De FSB kon er niet om lachen. Toen ze bij Durov's huis aankwamen waren ze zwaar bewapend. "De beveiliging van het gebouw zei dat de politie klaarstond om de deur open te breken," vertelde Durov aan Motherboard. Maar na een uur vertrokken ze weer. Dit was de eerste strijd in een oorlog die Durov uiteindelijk zou verliezen, een oorlog om de vrijheid van meningsuiting op sociale media.

***

VKontakte, inmiddels omgedoopt tot  VK.com, is met 67 miljoen gebruikers Rusland's meest populaire sociale netwerk. In januari 2015 constateerde LiveInternet – een organisatie die verkeer op het web bijhoudt – dat VK in Rusland meer gebruikt wordt dan Facebook en Twitter. Ook heeft het netwerk een meer diverse en minder stedelijke populatie. VK is een zeldzaamheid in de wereld: een onafhankelijk sociaal netwerk dat in het land van oorsprong domineert, ondanks de dominantie van Facebook in de de rest van de wereld.

Pavel Durov wordt vaak met Mark Zuckerberg vergeleken; ze zijn beiden high-profile internetgrootheden en beiden geboren in 1984. Over het algemeen schuwt Durov de pers en draagt hij het liefst onuitgesproken zwarte kleding. Als het op interactie met het grote publiek aankomt, is hij echter wel minder calculerend dan zijn Amerikaanse tegenhanger.

Advertentie

Toen een van zijn vicepresidenten een flinke bonus ontving, zei deze tegen zijn collega's dat hij "niet voor het geld werkte, zoals we onderling ook vaak zeggen." Zijn collega's daagden hem daarop uit om de daad bij het woord te voegen en zijn geld weg te geven, waarna de vicepresident het raam opende en biljetten naar buiten begon te gooien. Durov was het daar niet mee eens. Te saai. Dus liet hij de man zien hoe je briefjes van 5000 roebel (120 euro) in de vorm van een vliegtuigje vouwt. Zo werden de dus mannen gefotografeerd terwijl ze samen vliegtuigjes naar beneden staan te gooien .

Volgens de New York Times kreeg Durov inspiratie om een sociaal netwerk te beginnen toen een in Amerika studerende vriend hem een vroege versie van Facebook liet zien. VK lanceerde een bèta in 2006, en werd in 2007 officieel gelanceerd. Zelfs vandaag de dag ziet het er nog uit als de oude layout van Facebook.

De eerste paar jaar functioneerde VK als een Russische Spotify: het was een bron voor alle mogelijke media, waaronder film en muziek. "Bijna alles was illegaal," zei Katya Romanovskaya, e en van de bedenkers van de twitterparodie op het kremlin, @KermlinRussia.

Sociale netwerken zijn berucht om hun potentieel van triviale afleiding, maar aan het andere eind van het spectrum zijn er politieke activisten die ze gebruiken voor het verspreiden van retoriek, nieuws en oproepen. Toen Poetin aankondigde om in 2011 opnieuw voor het presidentschap te gaan, begonnen zich  op VK oppositiegroepen te organiseren, die het netwerk gebruikten om nieuws en informatie uit te wisselen en, wat misschien wel de grootste bedreiging voor Putin's campagne vormde, om protestacties te organiseren.

Advertentie

Op 8 december 2011  ​schreef oppositieleider Alexei Navalny dat VK zijn pagina, een event-pagina van een protestactie met meer dan 100.000 volgers, automatisch geblokkeerd had vanwege de sterk groeiende traffic. Durov schoot hem te hulp. "In het belang van onze groep heeft VKontakte haar algoritmes aangepast," schreef Navalny. Hij schreef ook over een conversatie met Durov waarin deze claimde dat de overheid hem probeerde over te halen om protestpagina's te blokkeren.

Tegen die tijd had VK de volledige aandacht van de FSB, de dienst die zich bezig houdt met contra-spionage en surveillance, vergelijkbaar met geheime diensten als de CIA of de KGB.

***

Het bezoek van de gewapende agenten versterkte Durov's verzet alleen maar. Dezelfde dag kondigde hij op zijn VK-pagina aan dat hij aanpassingen zou laten doen aan het systeem zodat pagina's meer aandacht konden genereren. Op Twitter meldde hij vervolgens dat deze move niet politiek van aard was: "Ik steun geen enkele oppositie, en ook geen andere autoriteit of partij. VKontakte is een 100% apolitieke organisatie." Durov vertelde ons ook dat de VK-staff "Navalny en andere activisten precies behandelden zoals alle andere gebruikers", en dat hij probeerde "iedereen de beste service te geven."

Hij zette deze gedachte voort in een stuk op de Russische nieuwssite Lenta.ru, stellend dat hij de oppositie niet de kop in wil drukken omdat ze hun protesten dan wel ergens anders zouden voortzetten. Dit zou betekenen dat ze noodgedwongen VK zouden moeten verlaten, en daarmee zou het dus ook een slechte zakelijke beslissing zijn. Als buitenlandse sites vrij spel houden, en Russische sites gecensureerd worden, dan zou VK een langzame dood sterven.

Advertentie

Uit respect voor zijn zaken liet het Kremlin hem tijdelijk met rust, vertelde Arseny Bobrovsky, een andere schrijver voor @KermlinRussia.

Maar begin 2013 begonnen de problemen met de overheid opnieuw. In maart publiceerde de  Novaya Gazeta, een Russisch nieuwsmedium, een artikel waarin ze claimden een serie gehackte e-mails in hun bezit te hebben met gesprekken tussen Durov en de Kremlin-topman Vladislav Surkov. De mails suggereerden dat VKontakte al jaren met het Kremlin samenwerkte.

"Veel mensen dachten waarschijnlijk dat dit valse berichten waren," zei Kevin Rothrock, eindredacteur van RuNet Echo, een onderdeel van Global Voices Online, een non-profit netwerk voor burgerjournalistiek. Deze ontdekkingen waren het begin van een lastercampagne tegen Durov, vertelde hij. Op 5 april reed een auto die geregistreerd was op naam van vicepresident Ilya Perekopsky over de voet van een politieagent, en de chauffeur ontvluchtte de situatie. De politie claimde later dat Durov achter het stuur zat.

Durov thuis in 2011.

16 april zetten de autoriteiten volgens de Moscow Times een inval in scène in het VK-kantoor in Moskou. De reden voor deze inval zou het onderzoek naar het eerdere verkeersincident zijn geweest.

De volgende dag verkochten twee van de originele investeerders, Vyacheslav Mirilashvili en Lev Leviyev hun aandelen in VK van opgeteld 48 procent. United Capital Partners, een privé-investeringsmaatschappij uit Moskou, kocht deze aandelen vervolgens op.

Advertentie

Volgens verschillende bronnen wilden de investeerders eruit omdat er een conflict was ontstaan tussen Durov en de autoriteiten. Beide mannen ontkenden echter kwade wil in de zin te hebben gehad met de verkoop. De deal werd op touw gezet door Igor Sechin, die in een stuk in de New York Times omschreven als Poetin's rechterhand. Volgens Interfax werd VK destijds gewaardeerd op 2 miljard dollar.

De politie wilde Durov steeds opnieuw ondervragen over het verkeersincident en eind april verruilde Durov zijn woning in Rusland voor een onderkomen in Buffalo, New York. Hier startte hij de berichtenservice Telegram. De Russische autoriteiten lieten de aanklacht van de verkeerszaak even later vallen.

In die periode kwam 88 procent van zijn bedrijf in handen van Kremlingezinden, en maar 12 procent werd nog door Durov zelf beheerd. Ilya Shcherbovich, een vriend van Poetin, had een tv-optreden waarin hij zijn wens bekend maakte dat hij graag wilde dat Durov de leiding behield over het bedrijf. Durov maakte bekend dat hij geen intentie had om zijn aandeel te verkopen.

Durov's enthousiasme voor de site bleef aanhouden – eind 2013 postte hij een optimistisch verhaal op zijn VK-pagina. De site bleef volgens zijn bericht groeien ten opzichte van Facebook en WhatsApp. Hij plaatste een infographic die illustreerde dat in oktober VK de meest gebruikte Android-app was in Moskou.

In januari 2014 berichtte Global Voices Online dat de Kremlin-gelieerde krant Izvestia een gerucht had verspreid over Durov over dat hij zijn functie opgaf als hoofd van VK. Vier dagen later bevestigde Durov dat hij zijn 12 procent aandeel verkocht aan Ivan Tavrin, directeur van telecombedrijf Megafon.

Advertentie

"Het is me duidelijk geworden dat de 12 procent mij geen redelijke invloed en stemrecht meer gaf, het was een inbreuk op m'n vrijheid," vertelde Durov. Deze verandering maakte de cirkel rond, 100 procent van het grootste Russische sociale netwerk was toen in handen van Kremlin-gezinden.

Durov verloor zijn financiële belangen maar bleef wel onder de functie "General Director" opereren. Daarbij verdubbelde hij zijn inzet om van VK een activistisch netwerk te maken. In februari 2014 plaatste hij een video die de Oekraïense revolutie steunde, en het aantal volgers van zijn pagina steeg als gevolg daarvan naar 6 miljoen mensen.

Op 1 april gaf hij weer een update, waarin hij vertelde dat hij zijn positie als bestuurder van VK opgaf. Hij claimde dat hij geen vrijheid had om het bedrijf op zijn manier te leiden. Twee dagen later zei hij dat het een 1 april grap was, en probeerde zijn woorden terug te nemen. Op 22 april kreeg Durov officieel te horen dat hij ontslagen was. Vanaf dat moment is het politiek activisme op VK afgebrokkeld en zelfs onveilig geworden.

***

Twee maanden geleden moedigde Navalny - één van Poetin's grootste vijanden - een Kremlin-kritische groep aan om Facebook te gebruiken om een protest te organiseren in Moskou op 15 januari, dezelfde dag dat Navalny  na jaren van stuiteren door het bizarre apparaat van het Russische rechtssysteem zijn laatste rechtszitting zou hebben.

Advertentie

De protestpagina trok zo'n 12.000 aanwezigen, maar rond 20 december werd de pagina door Facebook geblokkeerd voor gebruikers in Rusland, naar verluidt op verzoek van de Russische overheid.

Durov veroordeelde Facebook voor het blokkeren van de pagina, stellend dat het bedrijf "geen morele principes heeft."

Durov bij een TechCrunch disrupt bijeenkomst in 2013.

De censuur leek ook erg in strijd te zijn met de waarden van Facebook. In september claimde Facebook's COO Sheryl Sandberg nog dat Facebook een grote rol heeft gespeeld in de Arabische lente, en verkondigde ze dat het netwerk nog steeds wordt gebruikt voor het plegen van verzet tegen onderdrukkende regimes.

Het goede voorbeeld dat VK eerder stelde, werd dus teniet gedaan. In het tijdperk na Durov verdween alle politieke content (en ondertussen floreerde gewelddadige  homofobie). De meeste content die gedeeld wordt, sympathiseert met het Kremlin, voegde Rothrock hier aan toe.

Facebook en Twitter worden waarschijnlijk in heel Rusland geblokkeerd als ze geen medewerking verlenen aan het neersabelen van opposities. Dit plaatst de sociale netwerken voor een groot dilemma. Volgens een Twitter-rapport dat in februari gepubliceerd werd, ontving het bedrijf 91 verzoeken om dingen te verwijderen. Twitter ging er met twaalf hiervan akkoord. Veel hiervan waren "pogingen om geweldloze demonstraties te onderdrukken," en Twitter negeerde "een aantal verzoeken om populaire critici van de Russische overheid in hun uitspraken te limiteren."

Twitter is strijdbaarder als het op de vrijheid van meningsuiting aankomt, ze geven minder snel toe aan vage overheidsverzoeken en ze proberen transparant te zijn als het wel gebeurt (Facebook, Twitter, en VK wilden overigens geen commentaar geven voor dit verhaal). Facebook worstelt al een tijd overduidelijk met hoe ze interactie tussen gebruikers moeten modereren. Uitingen van haat werden eerst in bescherming genomen en later veroordeeld. Een overheid die op Facebook afstapt met een 'juridisch' verzoek om iets te blokkeren, lijken ze zo snel en stil mogelijk te ​willen gehoorzamen. Ze nemen liever het verlies aan verkeer van de activisten dan dat ze het risico lopen om in een heel land geblokkeerd te worden.

Als we VK nog even als voorbeeld nemen, dan is het handig voor Facebook en Twitter om te weten dat Durov geen spijt heeft dat hij zijn banden met Rusland heeft verbroken. "Ik ben ontzettend blij dat mijn leven en carrière in Rusland voorbij zijn," vertelde Durov aan Motherboard.

Hij verkocht zijn laatste financiële belang in het bedrijf en stond onder zware politieke druk. Hij werd gedwongen afscheid te nemen van een bedrijf dat hij oprichtte. Zijn timing bleek goed. De Russische internetmarkt stortte hierna op dramatische wijze in. "Op een bepaalde manier ben ik dankbaar voor het feit dat aandeelhouders en politieke krachten me dwongen om mijn aandelen te verkopen," zei Durov. "Ik voel me gelukkiger nu ik een dienst run die door een wereldwijd publiek gebruikt wordt." Een wereldwijd publiek dat het Kremlin wel eens kan gaan veroordelen voor hun dubieuze praktijken.