Foto via: Getty Images

Dit artikel is onderdeel van een reeks artikelen die wordt gesponsord door onze vrienden van HBO, ter ere van de nieuwe serie Vinyl van Martin Scorsese. In Vinyl wordt de fantastische wereld van de seventiesmuziek onder de loep genomen. Deze hele week publiceert Noisey artikelen die een licht schijnen op dit tijdperk.

“Thanks a lot, Lord, thanks a lot for opening my eyes. We talk about penance and you send this through the door.”

Keitel weet wat er komen gaat. In deze kelder, gehuld in rood licht, zijn we al op de hoogte gebracht over Johnny Boy: een punk-kid, de grootste klootzak die er is. Dan stapt hij de ruimte binnen. De wereld vertraagt terwijl we de tonen van Keith Richards’ gitaar horen, en Scorsese’s camera zoomt in op Keitel die aan de bar wacht op het vuurwerk. Dan, terug naar Robert De Niro als Johnny Boy, terwijl Mick Jagger invalt: ‘Watch it!’ Johnny Boy loopt de ruimte binnen, kauwend op een stuk kauwgom en een meisje aan beide armen, de definitie van totale swag, en Jagger die zingt: ‘I was born, in a crossfire hurricane. I’m Jumpin’ Jack Flash, it’s gas gas gas!’

Dit zestig seconden durende stukje, zo’n tien minuten na het begin van Mean Streets uit 1973, introduceert de wereld niet alleen aan Robert de Niro, Harvey Keitel en Martin Scorsese, maar vooral ook aan het adembenemende spel tussen muziek en beeld van de regisseur. Al sinds 1967 (!!) wist Scorsese precies waar hij mee bezig was. In de openingsscène van Who’s That Knocking On My Door zien we Keitel in volledig daglicht samen met een stel nietsnutten een arme straatschooier in elkaar trappen onder de klanken van Jenny Take A Ride van Mitch Ryder and The Detroit Wheels. En tientallen jaren later doet hij het nog altijd net zo goed: De Niro en Joe Pesci slaan Frank Vincent tot moes terwijl Donovans Atlantis door de lucht galmt in Goodfellas (1990). DiCaprio slaat er op los in The Departed (2006) op de klanken van Nobody But Me van The Human Beinz, en zo komen we uiteindelijk uit bij Vinyl.

Scorsese gebruikt muziek echter niet alleen als middel; het is geen achteraf bedacht idee, puur om het publiek te manipuleren en emoties te versterken. Muziek is voor Scorsese net zo belangrijk als het beeld zelf en die twee vallen niet los te koppelen. Muziek heeft hem gevormd, en zonder de muziek had zijn werk niet bestaan. “Toen ik jong was, was popmuziek de soundtrack van mijn leven,” schreef hij een keer. Rock-‘n-roll galmde uit de jukeboxen en radio’s in de bars in de Lower East Side in New York waar hij opgroeide. Hij zag daar een hoop geweld en dit leek altijd ondersteund te worden door muziek die ergens uit een bar of café klonk. Eind jaren vijftig ontdekte Scorsese de blues, hij raakte geobsedeerd door Leadbelly, en ging naar de Brooklyn Paramount om Bo Diddley te zien. In de begeleidende teksten van zijn documentaireserie die hij maakte over blues, in 2003, schreef hij: “Als je naar de blues luistert, voel je precies wat het betekent om mens te zijn.”

Niet zo gek dus dat toen hij films ging maken, hij direct een belangrijke rol gaf aan de muziek, waarbij hij de muziek gebruikte die hem had geïnspireerd. In de jaren zestig was hij groot fan van vrouwenbands – in 1963 kon je niet over straat in Little Italy zonder Be My Baby van The Ronettes uit een van de bars te horen, ook om drie uur ’s nachts. Daarom hoor je de drums van dit nummer als Keitel in Mean Streets wakker schrikt van een nachtmerrie, en weer terug in zijn kussen valt. In zijn boek Scorsese on Scorsese schrijft de regisseur zelfs dat eigenlijk die hele film over Jumpin Jack Flash en Be My Baby ging.

Hiermee doelt hij niet alleen op een soundtrack, maar dat de muziek in zijn films het verhaal vormen. Tijdens het schrijven van screenplays luistert hij naar muziek om op ideeën en beelden te komen, gebaseerd op wat hij hoort. Zijn relatie met The Rolling Stones, zowel als fan als in samenwerkingen, is bijzonder vruchtbaar gebleken. In de jaren zestig en zeventig luisterde hij non-stop naar de band: de muziek vormde eigenlijk de basis voor het gevoel in Mean Streets, Raging Bull, Goodfellas en Casino, het inspireerde hem om zijn eigen ervaringen om te zetten in filmscènes.

In sommige gevallen vormt Scorsese hele scènes om de muziek heen. De scène in Goodfellas, waarin de wereld in elkaar stort op het moment dat de lijken van de wiseguys worden gevonden in auto’s, vuilniswagens en vriezers, wordt vergezeld door de piano-outro van Layla van Derek and The Dominos. Scorsese draaide het nummer tijdens de opnames, om het acteren precies goed te kunnen choreograferen. De hele film Bringing Out The Dead werd gemaakt rond en voor muziek; de donkere blues van Van Morrisons TB Sheets was de inspiratie voor het gevoel van de film, die zich zowel ’s nachts afspeelt als ’s nachts is opgenomen.

Een van de beste scènes waarin Scorsese gebruikt maakt van rockmuziek, is misschien wel die van Henry Hills cocaïnetrip in Goodfellas, waarin de kijker bijna voelt alsof hij of zij zelf die trip beleeft. Alles werkt mee om je een kleine hartaanval te bezorgen: vluchtige camerashots, snelle achtervolgingen en natuurlijk de duizelingwekkende soundtrack. Zodra de eerste lijn is gesnoven trapt Harry Nilssons Jump Into The Fire af. Naarmate het tempo vordert, gaat de muziek mee: Mick Jaggers Memo From Turner, The Who’s Magic Bus, The Rolling Stones’ Monkey Man, George Harrisons What is Life, en Muddy Waters’ Mannish Boy volgen elkaar op in een soort hyperactieve schizofrene jukebox; puur onversneden ADHD-filmwerk.

In sommige gevallen gebruikt Scorsese de teksten uit de muziek om direct commentaar de geven bij wat er op het scherm gebeurd. Terwijl Henry drugs smokkelt, hoor je Mick Jagger ‘I’m a flea-bit peanut monkey, all my friends are junkies’ zingen, en aan het eind van Goodfellas hoor je Sid Vicious’ versie van My Way. Scorsese zei daarover dat hij de versie van Sid goed vond “(…) omdat hij het hele nummer omgooit, en zowel zijn hele leven als zijn dood waren een soort klap in het gezicht van het systeem, wat misschien wel het hele punt van het bestaan is, überhaupt”.

De uitvoering van Sid past perfect bij de sociale afkeer van de wiseguys uit de film. Terwijl Tommy recht in de camera zijn geweer leegschiet, hoor je de snijdende gitaren – wat niet alleen doet denken aan de laatste momenten van The Great Train Robbery uit 1903, maar ook aan de beelden van My Way van het album Great Rock And Roll Swindle van de Sex Pistols. Sid eindigt in die video met een getrokken pistool, en begint op het publiek te schieten. Een aardig grote fuck you naar alles en iedereen.

Scorsese weet precies wat punk is. Hij zou momenteel bezig zijn aan een biopic over de Ramones, en hij leeft voor The Clash. Volgens bassist Paul Simonon gingen Scorsese en De Niro vroeger samen naar hun concerten, en gebruikte de regisseur de band als setdecoratie in The King Of Comedy. Het duurde lang voordat Scorsese Gangs Of New York van de grond kreeg, en toen Joe Strummer nog leefde, had hij gevraagd of The Clash de soundtrack wilde maken. In ieder geval luisterde hij naar hun album Sandinista toen hij eindelijk de film kon maken, en hij gebruikte Janie Jones (volgens hem het beste Britse rock-‘n-rollnummer aller tijden) voor het delirium van Frank Pierce (Nicolas Cage) in Bringing Out The Dead. De film werd ’s nachts opgenomen en de agressieve muziek zou hem “wakker en levendig” hebben gehouden.

Zoals Vinyl laat zien komt Scorsese altijd weer uit bij de punk. Hij zegt niet veel naar moderne rock te luisteren, omdat het volgens hem grotendeels een slap aftreksel is van wat hij in de jaren zeventig en tachtig luisterde. “Het laatste waar ik nog echt enthousiast van werd was punkrock, omdat er nog iets agressiefs in zat.” Vinyl is dan ook niet alleen de viering van een bepaalde scene, maar vooral een ode aan de muziek die hem heeft gemaakt tot wie hij is, hem inspireerde en die zorgde voor een paar van de beste films die er bestaan.

Een terecht eerbetoon van de juiste man.

Alex Godfrey is schrijver en woont in Londen. Volg hem op Twitter.