Waarom staat de hele wereld in de fik, behalve Nederland?

De oproerpolitie richt een waterkanon op demonstranten in Istanbul.

Occupy Gezi in Turkije, de Revolta do Vinagre in Brazilië, de protesten in de VS tegen de vrijspraak van George Zimmermann in de Trayvon Martin-moordzaak. Het jaar is pas halverwege en ik heb meer burgeropstanden op het nieuws voorbij zien komen dan ik me uit geschiedenisboeken kan herinneren. En dan zijn er nog de aanhoudende rellen in Egypte en de burgeroorlog in Syrië, die beide voortvloeiden uit de Arabische Lente. De autobranden in Stockholm vergeet ik voor het gemak even. Terwijl burgers over de hele wereld naar stadspleinen sprinten om hun onvrede te uiten over corruptie, armoede en onrecht, hobbelt de Nederlander ongestoord door het leven. We zuchten soms “Tja, het is crisis hè?” naar een collega in de kantine, maar daar blijft het bij. Zelfs als we plekken krijgen aangewezen om te protesteren tegen een belachelijk dure fissa (de kroning) voor een nog duurder, archaïsch, nutteloos systeem (de monarchie), juichen we alleen maar met onze blije bek. Waarom is de verhoging van de bustarieven met een paar cent in een booming land als Brazilië de druppel, maar slikken wij bezuiniging op bezuiniging? Verward belde ik onze favoriete massapsycholoog Hans van de Sande van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij geeft colleges over de sociale psychologie van agressie, criminaliteit en de massa, en is op leeftijd, dus wijs. Wie weet begrijpt hij de Zeitgeist beter dan ik. VICE: Dag meneer Van de Sande. Ik heb het gevoel dat we in een bijzondere tijd leven. Historische massa-opstanden volgen elkaar in rap tempo op.
Hans van de Sande: Het is kenmerkend voor de mens om te zeggen dat de periode waarin hij leeft heel anders is dan voorgaande tijdperken. Zelf vind ik het allemaal niet zo bijzonder. Al kun je natuurlijk wel zeggen dat de Arabische wereld nooit zo in beweging is geweest als nu. Maar ook daar is weer een precedent voor, zoals de Palestijnse oorlog met de Israëliërs, die al decennia speelt. En de salafisten die terug willen naar de pure islam, maar terrein verliezen aan seculiere bewegingen.

Een demonstrant in Rio de Janeiro houdt de Braziliaanse vlag op voor een brandende barricade.

Waarom gaan de Brazilianen, die van nature niet snel protesteren, dan ineens de straat op?
Je ziet vaak copycatgedrag. Als een groep ergens heeft gewonnen, is de kans groot dat een andere groep het ook probeert. Helemaal als het om buurlanden gaat. Als er in Nederland krakersrellen zijn, waait dat over naar Duitsland. Als Noord-Afrikaanse jongens in Frankrijk auto’s in de fik steken, kun je er donder op zeggen dat het ook gebeurt in België, Nederland en Spanje. Maar de rellen in Brazilië zie ik eigenlijk als toeval. De Brazilianen kijken niet naar de rest van de wereld, maar naar hun soaps.  Eh, oké. De Trayvon Martin-protesten in de VS lijken juist het resultaat van een diepgeworteld rassenprobleem, en historische demonstraties hiertegen. Niet bepaald copycatgedrag.
Maar die protesten hebben weer veel weg van de Rodney King-rellen in 1992, toen vier blanke politieagenten extreem geweld gebruikten tegen de zwarte Rodney King. Die rellen hebben een grote impact gehad op Amerika, waardoor mensen nu ook eerder bereid zijn de straat op te gaan.

Sinds de krakersrellen in de jaren tachtig is het in Nederland niet meer tot politiek getinte rellen gekomen. Best saai.
En de recentere scholierenprotesten in Den Haag dan? Die stelden niks voor. Ik was bij die demonstratie tegen de invoering van de Tweede Fase. Dat was vooral een dagje vrij van school.
Het liep toch uit de hand? Mwa. Ik heb op het Binnenhof een bonsaiboompje over mijn klasgenoten gegooid en ben toen weggerend voor de ME.
Haha, heel goed. De strandrellen in Hoek van Holland waren ook niet gering. Ja, en Project X in Haren. Maar dat zijn geen rellen van politiek belang.
Het doel van een protest is vaak secundair. De opstand als politiek middel is naar mijn idee achterhaald. Een groep mensen moet wel geleid worden, zoals bij de revolutie in Syrië. Sociale media zijn handig om veel mensen op een bepaalde plek te krijgen, maar ontoereikend om die groep ook echt te organiseren.

Haren in lichterlaaie tijdens de Project X-rellen.

Welke factoren doen een vreedzame demonstratie veranderen in een rel die gepaard gaat met vandalisme en agressie?
Als een grote groep mensen bij elkaar komt, gaat dat meestal goed. Helemaal als er een soort organisatie bij is betrokken. Het gaat pas fout als er veel mensen op de demonstratie afkomen die het spannend vinden om ongezien te etteren, door dingen in de fik te steken of naar de politie te gooien. De politie grijpt dan in, maar raakt daarmee ook onschuldige demonstranten. Dat veroorzaakt weer woede bij de echte demonstranten, die zich beroepen op hun recht om daar te staan. Als de politie dan een stuk harder terugslaat dan dat ze hier in Nederland doen, heb je de poppen aan het dansen. Hebben wij rellen nodig om onze agressie eruit te gooien?
Eruit gooien… Kijk, voor een deel zijn wij dieren. En agressie is duidelijk het dierlijke deel van ons. Als een groep apen een tijger aan ziet komen lopen, gaan ze ook massaal stenen naar dat beest gooien. Maar mensen zijn geen holbewoners meer. Door cultuur en complexe instituties kunnen we alleen nog maar dingen naar de politie gooien, en niet naar de regering, de werkelijke tijger. Is dat ook hoe je geweld tegen ambulancepersoneel of buschauffeurs kunt verklaren? De frustratie die iemand eigenlijk voelt over grotere problemen stort hij uit over de eerste de beste persoon die niet doet wat hij wil?
Zo zou ik het niet zeggen. Waarom mensen kwaad worden op ambulancepersoneel is omdat ze niet begrijpen wat er gebeurt. Laag opgeleide mensen weten vaak niet dat een patiënt eerst gestabiliseerd moet worden voor hij naar het ziekenhuis gereden kan worden. Dat kan even duren. En als twee ambulancebroeders tijdens het toedienen van plasma met elkaar over de Tour de France praten maar de familie niet vertelt wat er aan de hand is, wordt de familie boos.