De verhalen van de arbeidsmigranten achter de WK-stadions van Qatar

Op 20 november 2022 ging de 22ste editie van het Wereldkampioenschap voetbal van start in Qatar, het eerste land in het Midden-Oosten dat daarvoor als gastheer dient. De gestroomlijnde en hypermoderne faciliteiten van het toernooi, die in de afgelopen 12 jaar uit de grond zijn gestampt, zijn bedoeld om indruk te maken op de wereld en om het Golfstaatje met nog geen 3 miljoen inwoners een plek op de geopolitieke kaart te geven. Maar in plaats van een reputatieboost hebben de bouwwerken het land vooral internationale kritiek opgeleverd, vanwege de enorme uitbuiting van arbeidsmigranten en onmenselijke werkomstandigheden.

Volgens rapporten van The Guardian kregen de arbeiders zo’n 56 cent per uur betaald voor hun uitputtende werkzaamheden in extreme hitte. De meesten werden gedwongen om in werkkampen te leven, geïsoleerde en overbevolkte gebouwen met buitengewoon slechte hygiënische omstandigheden, die buiten de steden van Qatar in de woestijn waren neergezet. 

Onder het zogenoemde Kafala-systeem, dat door de Internationale Arbeidersorganisatie (ILO) wordt vergeleken met een systeem van moderne slavernij, moeten arbeiders bij hun aankomst vaak hun paspoorten inleveren, waardoor ze moeilijk van baan kunnen veranderen of het land kunnen verlaten. Er werden ook meldingen gedaan van loondiefstal, slechte werkomstandigheden, intimidatie en seksueel misbruik. Qatar heeft 2017 haar wetten omtrent dienstbetrekking uit het buitenland aangepast, maar volgens critici is er eigenlijk maar weinig veranderd.

In 2021 beweerde Amnesty International dat er van de arbeidsmigranten die aan de WK-faciliteiten werkten tussen 2010 en 2020 bijna 15.000 zijn overleden, voornamelijk door zonnesteken en onbehandelde ziekte. Deze cijfers werden later genuanceerd; het zou om het totale aantal overleden arbeidsmigranten in het land gaan, want Qatar heeft geen publiekelijk beschikbare statistieken omtrent de WK-bouwprojecten. Commentatoren hebben echter ook opgemerkt dat een groot deel van de recente toename van bouwprojecten in Qatar niet zou zijn gebeurd zonder het WK, en dat de sterfgevallen dus indirect aan het toernooi kunnen worden toegeschreven. 

Kortom, Qatar heeft misschien wel ruim 220 miljard euro voor de stadions betaald, maar de echte prijs wordt betaald door landen als Nepal en India – en dat doen ze nog steeds. De populatie van Qatar bestaat voor zo’n 88 procent uit arbeidsmigranten, veelal met lage inkomens, terwijl er slechts zo’n 380.000 Qatarese staatsburgers zijn. De twee grootste bevolkingsgroepen zijn Indiase en Nepalese arbeiders die naar de Perzische Golf zijn gekomen om hun families thuis van geld te voorzien. Hun persoonlijke verhalen raken vaak verloren tussen de imposante getallen die door de media worden vermeld. 

De Belgisch-Franse fotograaf Frédéric Lecloux heeft meerdere van deze families ontmoet tijdens zijn reizen in Nepal, een land waar hij sinds 1994 regelmatig komt voor werk. Toen het aantal nieuwe bouwprojecten in Qatar op z’n hoogtepunt was, tussen 2015 en 2016, maakte Lecloux portretten van deze arbeiders en hun dierbaren, in zuidoostelijk Nepal en de droge randgebieden van de Qatarese hoofdstad Doha. Deze intieme foto’s en getuigenissen laten zien dat het succesverhaal van Qatar voor Nepal ook een verhaal van armoede en migratie is. 

Zijn werk is nu gepubliceerd in het boek Au Désert. Migrations Népal - Qatar (“In de Woestijn. Migratie van Nepal naar Qatar”, alleen verkrijgbaar in het Frans). We spraken hem over wat hij gaandeweg heeft geleerd.

VICE: Wanneer raakte je voor het eerst geïnteresseerd in Nepalese arbeiders die naar de Perzische Golf trekken?
Frédéric Lecloux: Ik reis al sinds halverwege de jaren negentig naar Nepal, meestal met een tussenstop in Abu Dhabi, Dubai of Doha. Vanaf het begin van de jaren nul begon ik op te merken dat de passagiers in het tweede deel van de reis vrijwel alleen maar jonge Nepalese mannen waren. Zo werd ik me bewust van de omvang van dit migratiefenomeen. 

Er kwam een keerpunt met de publicatie van Pete Pattinsons artikel in The Guardian in 2013, dat de eerste officieel vastgelegde sterfgevallen van Nepalese bouwvakkers in de stadions in Qatar aan de kaak stelde. Later werd in een artikel door Florence Beaugé in Le Monde de andere kant van het verhaal verteld, van de Nepalese dorpen rond Kathmandu waar alle mannen uit waren verdwenen.

Je hebt ervoor gekozen om je te focussen op drie districten in het zuidoosten van Nepal. Zijn dit de regio’s die het meest zijn geraakt? 
Ja, het hele Terai-gebied is heel erg geraakt. Er zijn een hoop dorpen waar de enige ‘mannen’ die je ziet kinderen of ouderen zijn. Maar economische migratie is niets nieuws hier – Nepalese mensen verlaten al tientallen jaren hun land om hun families te ondersteunen. 

In het begin was India [dat aan deze districten grenst, en waar mensen vrijelijk van het ene land het andere in kunnen] de voornaamste bestemming; hier konden de mannen voor een paar maanden terecht als seizoensarbeiders. Na verloop van tijd reisden diezelfde arbeiders steeds verder om werk te zoeken, eerst naar Maleisië en daarna naar de Perzische Golf. 

Hoe ben je in contact gekomen met de families van de arbeidsmigranten?Het was niet makkelijk – deze districten zijn erg conservatief. Als je als jonge vrouw in Nepal trouwt, trek je bij je schoonfamilie in en word je vaak volledig beheerst door je schoonmoeder en je zwager. Dus het was voor mij als westerling niet mogelijk om direct in contact te komen met de vrouwen van de arbeidsmigranten; ik moest een tussenpersoon vinden. Ik vond uiteindelijk een maatschappelijk werker die me hielp met mijn interviews en fotografie. 

Hoe beschouwen de vrouwen het vertrek van hun echtgenoten?
Je blijft telkens maar horen: “We hebben geen keus.” Ik probeerde te begrijpen wat hierachter zat, en na tientallen interviews zou ik zeggen dat het voornamelijk een kwestie van sociale druk is: omdat hun buurman op deze manier een huis, een motor of een kleine winkel kon kopen, willen zij hetzelfde doen.

Deze families sturen hun mannen op pad om ergens ver weg te gaan werken, in de hoop dat ze daarmee aan de armoede kunnen ontsnappen als die mannen terugkomen en in Nepal blijven. De Nepalese staat kan ze geen fatsoenlijk levensonderhoud bieden, dus ze blijven vertrekken.

Na het bezoeken van deze families ben je op zoek gegaan naar hun mannen die in Qatar werken. 
Ja, ik ben er met tegenzin en angst heengegaan. Ik had het gevoel dat ik daar constant in de gaten zou worden gehouden. Ik had de getuigenissen van journalisten gelezen van wie foto’s werden geconfisceerd terwijl ze onderzoek deden naar ditzelfde onderwerp. 

Ik werd ter plekke geholpen door Rajendra [niet zijn echte naam], een Nepalese man die een auto had. Ik legde telefonisch contact met de arbeiders en sprak een ontmoetingsplaats met ze af. Daarna zijn we naar de kampen aan de buitenrand van Doha gegaan. 

Kon je zonder veel moeite de kampen binnenkomen?
Verrassend genoeg wel. Rajendra en ik parkeerden voor het kamp, waar de mannen op ons wachtten, en als een bewaker vroeg wat we aan het doen waren zeiden we gewoon dat we bij die en die op bezoek waren en dat we vrienden van zijn familie waren. In zekere zin was dat ook zo – ik was de laatste persoon met wie ze in contact konden komen om hun familie te zien, en van wie ze foto’s en nieuws konden ontvangen. 

Maar we konden niet lang in de kampen blijven, hooguit een uur of twee, zodat de paar momenten van vrije tijd die ze na hun werktijd hadden niet zouden worden verspild. Ze hadden het vaak over het gedeelde gevoel dat ze geen keus hadden om in het buitenland te werken, en dat ging gepaard met een sterk gevoel van vermoeidheid en verveling dat dit leven met zich meedraagt. 

Is hun keuze de moeite waard? 
Mensen hebben het vaak over de leningen die ze moesten afsluiten om naar een ander deel van de wereld te reizen. In Nepal is het gebruikelijk dat er tussenpersonen door de dorpen gaan met de belofte van een paspoort, een vliegticket en een contract voor een paar duizend roepies. Omdat de meeste families dat geld niet hebben zijn leningen een belangrijk onderdeel van hun migratieproject. Over het algemeen wordt alles wat de mannen in het eerste jaar verdienen gebruikt om die leningen af te betalen, met extreem hoge rente erbovenop. Ik vond het echter ook belangrijk om een inzicht in hun verwachte inkomsten te krijgen, gezien hun basisinkomen thuis als agrarisch werkers neerkwam op zo’n 1,25 euro per dag [wat minder is dan hun inkomen in Qatar]. 

Denk je dat deze stroom van vertrek ooit op zal houden?
Hoewel de migratie de afgelopen jaren enigszins is afgenomen is het wel een structureel onderdeel geworden van hoe Nepal functioneert. Afhankelijk van de bron en het jaar komt zo’n 25 tot 30 procent van het BBP van Nepal van arbeidsmigranten. Dus de overheid probeert het migratieproces alleen maar zo soepel mogelijk te maken, terwijl NGO’s zich niet focussen op het inperken van migratie, maar met het veiliger maken ervan. 

Wat ik opvallend vind is dat de vraag of migratie goed of slecht is voor het land niet eens meer een kwestie is in Nepal.Voor jonge mannen is het bijna een soort verplicht overgangsritueel geworden. Tegenwoordig bestaat zo’n 10 procent van de mensen die vertrekt uit vrouwen [sommige bronnen noemen aantallen tussen de 5 en 8,9 procent]. Ze reizen meestal naar Golfstaten af om huishoudelijk werkers te worden. Ik vrees dat deze vrouwen nog meer dramatische situaties meemaken omdat ze van alles geïsoleerd werken, achter de deuren van hun werkgevers. 

Scroll naar beneden voor meer foto’s:

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op VICE France. 

Volg VICE België en VICE Nederland ook op Instagram.