FYI.

This story is over 5 years old.

De evolutie van de viool lijkt verdacht veel op die van planten en dieren

De vorm van de viool is een product van evolutie.
9.10.14

"Een viool is als een kameleon," staat in een hoofdstuk van De Viool voor Dummies. Want het instrument past overal bij, zoiets is de boodschap. Maar de viool lijkt nog een overeenkomst te hebben met een kameleon: het is het product van evolutie. Dat concludeert Daniel H. Chitwood, PhD., uit zijn onderzoek dat deze week werd gepubliceerd in Plos One.

Het onderzoek is een vergelijkende studie van de vorm van 9000 violen over een periode van 400 jaar. Van al deze verschillende instrumenten gebruikte Chitwood afbeeldingen die hij uit de geschiedenis van een vioolveilerssite haalde. Deze afbeeldingen vergeleek hij vervolgens met elkaar met behulp van morfometrie, een methode die normaal gesproken wordt gebruikt voor het in kaart brengen van de evolutie van planten en dieren.

Een morfologische vergelijking van verschillende 'families' van de viool. Via PlosOne

Chitwood vroeg zich af of de vorm van de viool, net als een organisme, langzaam over verschillende 'generaties' evolueert en voortbouwt op voorgaande modellen. "Er zijn veel paralellen te vinden tussen een blad aan een boom en een viool," zegt Chitwood in een persbericht van het Danforth Plant Science Center waar hij werkzaam is. "Net zoals evolutionaire veranderingen in de vorm van bladeren ons iets kunnen leren over mechanismen die de morfologie van planten drijven, zo kan de analyse van culturele innovaties, zoals violen, een tipje van de sluier oplichten van hoe historische machten onze levens en creativiteit vorm geven."

Culturele evolutie
Het trekken van een dergelijke paralel met de biologische evolutietheorie is niet nieuw. In een passage in The Selfish Gene (1976) suggereerde de evolutionair bioloog Richard Dawkins het idee van culturele evolutie aan de hand van het concept van de meme. Een meme is een stukje culturele informatie, zoals een idee, een soort gedrag of een stijl, dat verspreid wordt van persoon tot persoon in een cultuur. De meme is, net als zijn biologische broertje het gen, de eenheid van evolutie. Zoals een gen zich verspreidt van organisme naar organisme via voortplanting en erfelijkheid, zo verspreidt een meme zich door imitatie. (Als je geïnteresseerd bent in hoe deze theorie in elkaar steekt, check dan deze TED-talk van Susan Blackmore, die het duizend keer duidelijker en geloofwaardiger uitlegt dan ik zou kunnen.)

Advertentie

De theorie van memetica, zoals het idee van culturele evolutie genoemd wordt, is vooral gebaseerd op drie voorwaarden die Charles Darwin in On The Origin Of Species (1859) noemt: variatie, erfelijkheid en selectie. Als aan deze drie voorwaarden wordt voldaan, zoals volgens Blackmore het geval is met betrekking tot menselijke cultuur, dan zal er volgens haar altijd een creatieproces met een zekere autonomie ontstaan.

Je zou kunnen zeggen dat het violenonderzoek van Chitwood een sterk argument maakt dat er aan deze voorwaarden voor autonome ontwikkeling is voldaan. Er is sprake van variatie, want violen hebben onderling subtiele maar meetbare verschillen in vorm. Ook van erfelijkheid lijkt duidelijk sprake, zij het in overdrachtelijke zin: vioolbouwers imiteren elkaars ontwerpen en bouwen voort op voorgaande 'generaties', waardoor eigenschappen worden doorgegeven van viool op viool. Waar er bij dieren een proces van natuurlijke selectie geldt, namelijk het feit dat er een sterke onderlinge overlevingsstrijd is, waarbij lang niet alle dieren kunnen overleven, is er bij violen een soortgelijk selectieproces: lang niet alle violen worden bekend en befaamd genoeg om als inspiratie voor nieuwe violen gebruikt te worden.

Dit biologische perspectief op de vorming van cultuur beleefde in de jaren 90 tot halverwege het vorige decennium haar hoogtijdagen. Zo leverde het een interessante kijk op Darwinistische processen in de architectuur, op schaakzetten en op de evolutie van wetenschap zelf.

Het Journal of Memetics, dat in 1997 werd opgericht, stopte er in 2005 mee vanwege een gebrek aan kwalitatieve inzendingen. Tegenwoordig laat het grootste deel van de academische wereld de theorie van memetica grotendeels links liggen. Met name het idee dat het proces van de ontwikkeling van cultuur - waarin mensen toch een centrale rol spelen - autonoom en onafhankelijk van mensen zou voltrekken, doet veel wetenschappers in de wetenschap- en technologiestudies (terecht) steigeren.

Daarom is het interessant dat de verbinding af en toe toch nog gelegd wordt. Chitwood zelf ziet zijn onderzoek als een bijdrage aan het academische begrip van de ontwikkeling van de vorm van bijvoorbeeld bladeren. "Het is een fantastisch voorbeeld van hoe bevindingen uit het ene veld de voortgang van een ander wetenschappelijk veld kunnen bevorderen," zegt hij. Voor mij is het vooral een goeie gelegenheid om dit filmpje van de 'evolutie' van de fiets erbij te slepen.