Advertentie
Grenzen van Europa

Sneeuwscooters en rendiervlees: het grenzeloze leven van jonge mensen in Lapland

Decennialang probeerde de Noorse overheid de cultuur van de inheemse Sami-bevolking de kop in te drukken, maar dat begint nu te veranderen.

door Hedda Rysstad
02 augustus 2019, 8:55am

Matthe Ailo (24) en Lene Anti (20), twee jonge rendierherders kijken uit over de horizon. Alle foto's door Hedda Rysstad

Europa is een unie, maar het is ook een rommelige verzameling van landen met allemaal hun eigen wetten, talen, waarden, drugsbeleid, minimumloon, streekgerechten, en moppen over buurlanden. Je leven kan totaal anders zijn, afhankelijk van aan welke kant van een grens je bent opgegroeid - zelfs binnen de EU. Op VICE.com publiceren we deze week verhalen die laten zien welke invloed de landsgrenzen die Europa verdelen en omringen hebben op de levens van de mensen die er wonen. Lees hier meer.

Lapland – een gebied dat zich uitstrekt over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische Kola-schiereiland – is het eeuwenoude thuisland van het inheemse Sami-volk. Hoewel er geen officiële cijfers over bestaan, schat men dat er ongeveer 80.000 tot 100.000 Sami zijn. Het grootste deel van hen leeft tegenwoordig in de grotere steden van Scandinavië, wat ervoor heeft gezorgd dat er binnen deze bevolkingsgroep wel elf verschillende talen worden gesproken.

Sinds hun leefgebied halverwege de negentiende eeuw werd opgedeeld in verschillende landen, hebben de Sami het niet makkelijk gehad. In de eeuwen hiervoor konden de van oorsprong nomadische rendierherders zich vrij tussen de vier landen bewegen, maar ineens werden ze tegengehouden door harde grenzen. Sindsdien werden de Sami onderworpen aan stelselmatige discriminatie, en zoals bij zoveel verschillende inheemse groepen van over de hele wereld gebeurt, werd ook hun taal en cultuur onderdrukt en ondermijnd.

Naarmate de Noorse economie zich in de twintigste eeuw begon te ontwikkelen, stak de Noorse overheid veel tijd en moeite in het promoten van haar eigen taal en cultuur boven die van de Sami, wat volgens de Noren een minderwaardig volk was. Zo werden Sami-kinderen in het begin van de twintigste eeuw naar kostscholen gestuurd, waar ze verplicht Noors moesten spreken.

1563357738112-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_035
Rendierherder Lene Anti

In 1978 brak er een politieke crisis uit nadat de Noorse regering hun plannen had aangekondigd om in een rivier in Finnmark een dam en een krachtcentrale te bouwen. In Finnmark, een gebied in het noorden van Noorwegen, bevond zich op dat moment nog een Sami-dorp waar rendieren werden gehoed en de rivier werd gebruikt voor het vangen van wilde zalm. Bijna tien jaar lang protesteerden de Sami tegen de aanleg van de dam. Tientallen internationale milieugroeperingen steunden de Sami, maar tevergeefs: in 1982 oordeelde het Noorse hooggerechtshof dat de overheid het recht had om door te gaan met de bouw, die vijf jaar later werd voltooid.

Hoewel de beslissing van het hooggerechtshof een gigantische tegenvaller was voor de Sami, zorgde het incident er wel voor dat internationale organisaties onder ogen begonnen te zien hoe slecht de Sami in Noorwegen werden behandeld. Door deze wereldwijde aandacht kwam de Noorse overheid zo onder vuur te liggen, dat ze uiteindelijk niets anders konden dan de relaties tussen de bevolkingsgroepen verbeteren.

Ik ben zelf ook opgegroeid in Noorwegen, maar heb op school nooit iets over deze geschiedenis geleerd. We kregen geschiedenislessen over inheemse Amerikanen en over de Inuit in Groenland, maar we hoorden zelden iets over de Sami in ons eigen land. Ik herinner me nog dat er af en toe iemand van het Sami-volk op televisie verscheen, maar als kind besteedde ik daar eigenlijk amper aandacht aan. Pas naarmate ik ouder werd, groeide mijn nieuwsgierigheid naar de unieke cultuur van de Sami en de spectaculaire landschappen van Lapland.

1563357458393-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_024
Jonge Sami meisjes poseren in klederdracht voor een Noorse en Sami vlag.

De cultuur van de Sami wordt nog steeds bedreigd, maar langzaamaan beginnen er dingen te verbeteren. Zo worden de muziek, kunst en taal van de Sami bijvoorbeeld meer vertegenwoordigd in de popcultuur en de politiek. Volgens de mensen waar ik in Lapland mee sprak, zijn Sami tegenwoordig trots op hun achtergrond. Inmiddels is hun cultuur zelfs iets waar anderen graag deel van willen uitmaken. Maar hoe positief deze ontwikkelingen ook mogen zijn, het weegt niet op tegen alle offers die ze door de geschiedenis heen hebben moeten maken.

De cultuur van de Sami bevindt zich nog altijd in een opmerkelijke positie hier in Noorwegen en de rest van Scandinavië. Ik wilde daarom graag meer te weten komen over hoe het is om vandaag de dag een jonge Sami in Noorwegen te zijn. Hoe voelt het om een leven te leiden dat verspreid is over verschillende politieke, nationale en culturele grenzen?

Ik ben onderweg naar Karasjok, een plaats in de Finnmark-provincie. Terwijl ik richting het noorden rijd, besluit ik de auto stil te zetten. Ik stap uit, en kijk vol bewondering naar het landschap vol open velden dat me omringt. Zodra ik uit de auto stap word ik getroffen door de stilte, de magie van het licht en de extreme kou. Een prachtige witte laag bedekt het land zover mijn oog reikt. Als uit het niets verschijnt er ineens een rendier midden op de weg. Het dier loopt rustig om me heen, terwijl er in de heldere hemel een dubbele regenboog oprijst. Het plaatje is zo bizar perfect dat het bijna buitenaards aandoet.

In Karasjok maak ik kennis met Lene Anti. De twintigjarige Lene werkt momenteel als rendierherder voor het bedrijf van haar vader. Ze heeft me uitgenodigd om een paar dagen in haar herdershut in de bergen te verblijven, waar ze samen met haar vriend woont.

Na een uur lang een berg in Karasjok op te hebben gereden, stelt Lene me voor aan haar vriend Matthe Ailo, die ook als rendierherder werkt. Het koppel verblijft momenteel samen in de hut voor een zevendaagse herdersdienst.

1563357574661-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_027
De rendierhut waar Matthe and Lene een week verblijven tijdens hun herdersdienst

Ik ben nogal verbaasd dat ze hier een tv met signaal hebben staan; we zitten immers in een hut zonder stromend water en niet meer elektriciteit dan wat er uit het aggregaat komt. We ploffen neer op de bank en voor even geniet ik van de stilte – iets wat me zelden overkomt waar ik nu woon in Kopenhagen. De stilte wordt verbroken wanneer iemand de tv aanzet en de geluiden van Keeping Up with the Kardashians uit de speakers klinken. Het vormt een interessante soundtrack in combinatie met het prachtige, wilde landschap dat ik zie wanneer ik uit het raam kijk.

Ik vraag het stel hoe het is om minder dan twintig kilometer bij de Finse grens vandaan te wonen. “We kopen onze boodschappen, benzine en drank vaak in Finland. Daar is het een stuk goedkoper,” vertelt Matthe me. “En we gaan er in het weekend uit, omdat daar de dichtstbijzijnde kroeg is. De meeste mensen daar spreken de Noord-Samische taal, dus je merkt niet echt dat je de grens bent overgestoken.”

Bij een van de twee benzinestations die Karasjok rijk is, maak ik kennis met de zestienjarige Alexander Hætta en de zeventienjarige Egil Stueng. Alexander vertelt me dat hij de grensdeling absoluut kan voelen. “Het is alsof je Noorwegen aan de ene kant hebt en Lapland aan de andere kant,” legt hij uit. “Hoewel het eigenlijk meer voelt alsof Karasjok, Kautokeino en de Tana een beetje op zichzelf staan in vergelijking met de rest van Lapland, aangezien in de rest van de regio bijna niemand Samisch spreekt.” Egil kijkt hem aan en knikt. “Als ik mensen in het zuidelijke deel van Noorwegen ontmoet, vragen ze me soms of we hier nog steeds in tipi’s leven,” lacht hij.

Hoewel ze dit soort onwetendheid niet dagelijks tegenkomen, vertellen ze me wel dat het regelmatig gebeurt. “Ook al denken we dat er in ons land niet langer sprake is van stelselmatige discriminatie, kom je het tot op zekere hoogte nog steeds tegen,” zegt Egil. “Het valt niet op, maar het bestaat wel. Je merkt het bijvoorbeeld in de negatieve toon waarop mensen je aanspreken.”

1563358301091-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_041
Het benzinestation in Karasjok

Ik neem een foto van ze voor het benzinestation. De vrienden nodigen me uit voor een vlug ritje achterop hun sneeuwscooters. We moeten snel zijn, want eigenlijk mogen ze niet rondrijden zonder helm en de politie patrouilleert altijd. Ik spring achterop en we rijden richting de rivier. We rijden zo hard door de vrieskou dat het voelt alsof iemand spelden in mijn wangen slaat wanneer de koude lucht mijn gezicht raakt.

We stoppen in het midden van de bevroren rivier, waar Alexander en Egil me vragen of ik een foto van ze kan nemen. Ik stap af, en de twee rijden in cirkels over het ijs. Voor ik het weet liggen beiden lachend op de grond, met de omgevallen sneeuwscooters naast zich.

Ze komen overeind, en terwijl we in het donker op het ijs staan, vraag ik ze wat ze hier houdt. “Je kan niet zomaar gaan vissen, skiën, met je sneeuwscooter naar het benzinestation rijden, een rendier zien of je afzonderen van anderen wanneer je in een stad woont,” zegt Egil. “Ik hou van deze plek.”

Scroll naar beneden om meer foto's van Hedda Rysstad te zien tijdens haar tijd met Sápmi.

1563356242690-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_002
De herders gaan soms bovenop hun sneeuwscooter staan om de rendieren te lokaliseren
1563356541755-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_005
Matthe en Lene eten gekookt rendiervlees en aardappelen
1563356883912-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_010
Voordat Lene een paar dagen de bergen in gaat, wordt haar haar ingevlochten door haar jongere zusje
1563357620285-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_030
Matthe kookt rendiervlees
1563356956369-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_013
Silje Maret Somby, menner van de hondenslee, kijkt op haar telefoon tijdens het voeren van haar tien honden
1563357022750-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_017
Anne Berit Pedersen en Per Henrik Sara gaan naar Finland om te feesten
1563357080255-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_018
De Finse grens over om naar de enige bar in de buurt van Karasjok te gaan
1563357189119-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_019
Nils Per Hendrik Gaup eb Anne Berit Pedersen in Hansabar in Finland
1563357307706-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_021
Aasllat Heandarat Aanti en Matthe Ailo vervangen de riem van een rendierkalf. Aasllat houdt het dier vastgebonden bij zijn huis, zodat het kan wennen aan het eten van concentraten in plaats van bladgroente en paddenstoelen. Als het kalf het andere eten is gewend, mag ze bij de andere rendieren in de achtertuin. Het kalf zal later gebruikt worden bij sledewedstrijden
1563358006391-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_040
Aasllat voert de rendieren in de achtertuin die gebruikt worden bij het racen
1563357957819-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_039
Aasllats moeder kijkt op haar telefoon en zijn tante zit te roken bij de kachel
1563357385292-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_023
Tijd doden tussen de lessen door op de herdersschool
1563357517989-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_025
Rita draagt traditionele klederdracht op de nationale dag
1563357683011-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_034
Een rendier moet de vrachtwagen in
1563357818850-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_037
Zonsondergang onderweg naar de hut
1563357857561-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_038
De bar in Finland, Hansabar
1563358122458-Sapmi_VICE_Hedda-Rysstad_042
Silje Maret Somby
Tagged:
Sami
finland
Europa
Grenzen
Rusland
Noorwegen
Zweden
ijs
rendier
Lapland