lhbt+

De voorloper van Rupaul’s Drag Race was De Travestie Show van Robert ten Brink

Maar wie is er woker? We zochten het uit.

door Job van Ballegoijen
21 september 2018, 1:01pm

Robert ten Brink met Dutchess Leonie Screenshot via Youtube

Doe even je ogen dicht en ga met mij mee terug naar het jaar 1995. Beeld je dan nu eens in dat ergens rond het eerste seizoen van Friends en de introductie van pesto in Nederland, een programma op de Hollandse televisie verscheen waarin mannen, verkleed als vrouwen, de strijd aangingen om de titel “Miss Travestie Holland”. Niet onbelangrijk om te vermelden: dit programma werd gepresenteerd door Robert ten Brink.

Woorden schieten te kort om te beschrijven hoe enthousiast ik was toen ik erachter kwam dat dit bestond. De man die we nu voornamelijk kennen van de kerstuitzending van All You Need is Love en het feit dat hij woorden die eindigen op -end altijd uitspreekt alsof ze eindigen op -ont, blijkt 23 jaar geleden twee volle seizoenen van De Travestie Show te hebben gepresenteerd. De pionier van de travestietentelevisie is dus niet de alom gevierde RuPaul Charles, die met zijn RuPaul's Drag Race vanaf 2009 elke denkbare gendernorm aan de hooggehakte laars lapt, maar onze eigen Robert ten Brink vanuit Studio 21 in Hilversum.

Alle baanbrekendheid ten spijt is De Travestie Show niet de oase van wokeness waar ik op had gehoopt – het blijft immers een programma van een cis-gender witte heteroman uit 1995. Aan de andere kant blijkt ‘Mama Ru’ ook geen heilig inclusiviteitsboontje te zijn. Foei! De vraag doemt op: wie is de wokeste van de twee? Tijd voor een diepgravend onderzoek.

Afbeelding via wiki Beeld en Geluid.

We beginnen bij De Travestie Show. Bij mijn zoektocht valt op dat er bijna niets over te vinden is. De Beeld en Geluid Wiki biedt weinig soelaas, behalve een plaatje van het (afzichtelijke) logo en een beschrijving die zo uit het handboek Hoe Gedraag Ik Me Als Een Seksistische Idioot afkomstig lijkt te zijn:

De travestieten tutten zich graag op voor de jury. (...) Afgezien van de stoppels op de kin en andere typisch mannelijke kenmerken, lukt het deelnemers aardig om vrouwelijk over te komen.

We moeten het dus doen met een paar karige fragmenten op YouTube.

In het eerste fragment zien we Leon. Leon zal later in de aflevering van doorsnee huisman transformeren in de showgirl Dutchess Leonie, maar vertelt eerst blij in de camera dat hij al een poos in de travestie zit, en hoe heerlijk hij het vindt om zijn creativiteit in de kleding te tonen. Na de oneliner "goed word je niet zomaar" verschijnt Dutchess Leonie op het podium. Vol overgave playbackt en tapdancet ze de showbizzklassieker Clap your hands, samen met een vrouw in de rol van Fred Astaire.

Screenshot via Youtube

Met "creativiteit in de kleding" is geen woord te veel gezegd, want gedurende het nummer ritst, scheurt en werpt de Dutchess stuk voor stuk delen van haar showjurk af. Heel even wanen we ons in de roaring twenties van de Verenigde Staten. Dat gevoel vervliegt helaas al snel. Het ritmisch meeklappende huisvrouwenpubliek helpt daar al niet bij, maar wanneer Leonie met Amsterdamse tongval op de vraag "hoe ging het" van Robert antwoordt: "Het ging gezellig," staan we pas echt weer met onze voeten in de Hollandse klei.

"Het ging gezellig", screenshot via Youtube
De Piccalilly Sisters, screenshot via Youtube

Dan houdt het Youtube-fragment op. Wat er in de rest van de aflevering gebeurt, moeten we opmaken uit de terugblik aan het einde: het duo The Fruitcakes blijkt op safe te hebben gespeeld met een performance van ABBA's Mamma Mia, terwijl de Piccalilly Sisters op hun beurt helemaal uit hun reet gingen met hun vertolking van de carnavalskraker De Dames van de Toiletten van de Germa’s.

Het andere beschikbare fragment geeft ons mijn favoriet, de Dutch Diana Ross. Wanneer Marco in zijn wat smoezelige fleecehemd de studio in banjert, denk je nog: dit wordt niks. Maar wanneer hij zich vervolgens als de verpersoonlijking van zijn heldin Diana Ross vol overgave in een bad van eeuwigdurende gelukzaligheid, nepbont en glamour wentelt weet je: dit is een diva. Dat de choreografie daarbij uitsluitend bestaat uit een zich oneindig herhalende pirouette maakt daarbij niet uit.

Dutch Diana Ross, screenshot via Youtube
De jury, screenshot via Youtube

Tussen de missen en queens door is het genieten van de knulligheid die de Hollandse televisie van de jaren negentig ons biedt, inclusief kilometers lichtslangen als decor en op de maat meeklappend publiek. Een eervolle vermelding gaat daarbij naar de ‘vakjury’, bestaande uit de a-listers van die tijd zoals Daphne Deckers, Rolf X. Wouters en drag queen Nicky Nicole, die krachttermen als “internationale allure”, “stukje acteerwerk” en “mag ik die schoenen?” niet schuwen. Dat we hier met echte polderglamour te maken hebben wordt duidelijk als jurylid (en nota bene zelf wereldberoemd topfotograaf) Paul Huf vol in beeld de kandidaten vastlegt met een wegwerpcamera, terwijl ze op het podium wachten om te horen wie er naar de finale mag.

Maar hoe woke is het nou echt?
Laten we vooruitspoelen naar 2018. Het woord travestie is niet meer woke, RuPaul is inmiddels met drie Emmy's bekroond, en de queen of drag queens. Het belang van haar programma voor de lhbt+-gemeenschap, en vooral voor haar leden van kleur, is bijna niet te overschatten. Het wordt in tientallen landen uitgezonden, is een hit op Netflix en over de hele wereld zijn er viewing party’s waar hordes lhbt+’ers samenkomen om dit gezellig samen te kijken – de Amsterdamse club Nyx organiseert zelfs elk jaar een speciaal themafeest ter gelegenheid van de seizoensfinale. Zinnen als “Sashay away”, “Shantay you stay” en “If you can’t love yourself, how in the hell are you gonna love somebody else! Can I get an amen?” behoren over de hele wereld tot het homovocabularium.

Waar RuPaul's Drag Race empowert en een gemarginaliseerde groep een stem geeft, is dat bij De Travestie Show, hoe baanbrekend ook, niet het geval. Bij Robert en zijn klapvee hangt te veel de sfeer van aapjes kijken, en: “Jeetje mina wat zijn dit een gekke mensen." De witte heteroman en -vrouw zijn in De Travestie Show nog steeds de norm: als publiek willen zij zich laten vermaken door dit gekke, vreemde fenomeen, en als jury zijn zij haar beoordelaars. De travestieten staan daar duidelijk buiten. Zij zijn in dat opzicht vergelijkbaar met de kinderen in Henny Huismans Mini Playbackshow: ze mogen zich mooi aankleden en hun kunstje doen, maar moeten vervolgens braaf hun mond houden als de jury haar oordeel geeft.

Bij RuPaul's Drag Race is dat anders, want dat is een programma dat zelf onderdeel uitmaakt van de lhbt+-gemeenschap. RuPaul behoort als host en maker tot de doelgroep, in tegenstelling tot Robert ten Brink. Bovendien worden de kandidaten én hun levensstijl in RuPaul's Drag Race gevierd. Een groep die maatschappelijk als kwetsbaar geldt wordt juist superkrachtig neergezet, en, nog belangrijker, ze worden niet als rariteit beschouwd, maar als mens. Anders dan bij De Travestie Show zien we de deelnemers hier ook achter de schermen, en volgen wij hun pad naar de show van die week. En ja, er is drama en heel veel vals geroddel en melodramatisch gejammer, maar het is vooral een viering van het mens-zijn in al haar facetten, iets waar deze dames een belangrijk, extravagant, en misschien een beetje schreeuwerig, deel van uitmaken.

Met 23 jaar leeftijdsverschil is het natuurlijk niet zo gek dat De Travestie Show en RuPaul’s Drag Race een ander gevoel oproepen. We kunnen en mogen niet onze maatschappelijke normen van nu zomaar plakken op een Nederlands televisie-format uit de jaren negentig. Sterker nog, het is juist te prijzen dat dit programma er destijds was, dat een presentatietalent als Robert ten Brink zich hieraan wilde verbinden, en al helemaal dat er Hollandse drag queens waren die het aandurfden om zich op nationale televisie te laten zien. Want waar deelname aan RuPaul’s Drag Race een gegarandeerde explosie van je aantal instagramvolgers betekent, bestond er in 1995 nog een serieus risico op het verliezen van je baan of erger. In dat opzicht zijn the Dutch Diana Ross, Dutchess Leonie, the Fruitcakes en de Piccalilly Sisters misschien wel de echte helden van dit verhaal. Shantay, they stay.