VICE în limba romani

Semas ande jekh dives ande romane džuvlikane šeja ki lokalo policia thaj phiravde pes maca bilačhes

Kadja šundem ke e lokalo policisturja andar o 4-to sektoro na dikhle ande pesko dživipe jekh rom kaj te phiravel okularja.
20.10.20
romi

Sem studenta ki Fakulteta vaš Socialo Asistenca andar o Bukurešti, kothe kerav jekh mastero pal e grupurja kaj si ando risko. Ke jekh kurso, o profesoro Gelu Duminică, sociologo thaj eksekutivno direktoro ki Agencia Khetanes, kerdjas amenge jekh propozicia, ko agor le čhonesko novembro, te keras jekh socialo eksperimento, ande saveste te phiravas jekh sasto dives fuste specifično le romane etniake, te dikas o phiravipe akalavrengo.

Publicitate

„Andar varesavi perspektiva, šaj phenel pes ke o anglunipe le romane minoritetako si jekh čači glinda ande savjate dikhel pes o phiravipe le rumunikane mažoritetako", xramosarel o Gelu Duminică ando rodipe Rodimasko Lil pal i evolucia le percepciengi pal e romani minoriteta. Anglal te prindžarav le profesoros, na dikhlemas i diskriminacia le romengi andar i prespektiva kaj miro phiravipe anel influjenca ande le romane minoritetako phiravipe. Kadja phendem mange te kerav andar o eksperimento jekh eksperienca sar maj čači, mangav te phenav, te dav lake jekh dives andar miro dživipe, na samo jekh časo. Na pakjavas ke si te ačhjol vareso specialo, lindos samate e rezultaturja mire kolegurjenge katar aver grupa.

Khetanes avere duje kolegenca, kerdjam o plano, pal o programo kaj sas man mire čhavesa savo si efta beršengo: lilo o čhavo katar i škola, jekh vizita ki IKEA thaj jekh ko ANAF.

Anglal i škola nakhle amen kritično le jakhenca varesave rajnja maj phure, ama andar i mažoriteta na falas pes vareso importanto. Nakhljam vi pašal jekh sikljarno, savo xatjardja ke si varesavo eksperimento, kadja asanilo amenge thaj dinjas amen dives. Ama, ke 20 metrja amendar, ačhardjas vi jekh policiako vurdon. Andar leste dinjas pes tele sigjardo jekh organo policiako.

- Te sikaven vi mange tumare dokumenturja!

- Sigurno, ama ačhilo vareso?

- Rugisarav tumen te sikaven amenge e dokumenturja! Si te dikhas.

Publicitate

- Sigurno, rugisarav tut, phenav me thaj dav les miro ID kardo. Ama na phendjen mange savo si o motivo andar saveste mangen amare dokumenturja.

- Phendjas pes amenge ke si varesave čhorimaske kazurja thaj sas dikhle varesave dženja sar tumende... ande fuste.

Ande kadaja vrjama, lesko kolego, saves si te anavjarav o Šoferi, cirdinjas o vurdon pašal amende, orta ando maškar le dromesko, katar inkljonas e čhave andar i škola thaj kozom vakerdjas amenca, na dinjas pes tele:

- So keren tume kathe, bre?

- Rugisarav tut te vakers mištes!

- Sar, so phendem?

- Phendjan mange "bre" thaj amen sam 3 bare manuša.

- Phendem, "bre", so si bilačho ande kado?

- Si sa kodoja buti thaj kadava vakeripe na si mišto.

Akana na maj asavas, xatjaravas sar loljon mire kana thaj sar lav jag.

- Mišto, mišto, so roden tume kathe?

- Avilem te lav mire čhaves katar i škola.

- So?! Tut si tut o čhavo ke kadaja škola?

- Va. Soske? Si varesavi problema?

Akana boldelas pes ande miri godi o proceso le čhavenge alosarimasko andar kadi škola pal o rat le dadesko thaj le dajako.

- Thaj tume kaj bešen? Tumare dokumenturja, te den len mange!, phenel vov vakerindos karing akalaver duj kolege.

- Amare si andi taša thaj e taše si ando vurdon.

- Na džanen tumaro CNP? (personalo kodo) Toke kado trebal te džanen vi tume!

Publicitate

Preparisardemas le čhaves pal o eksperimento le šejenca, ama na nakhlo mange andar o šero te preparisarav les vaš jekh abuzo katar le policiake manuša. Soske na džanavas dži kaj šaj te gelel kado rodipe le dokumenturjengo thaj ko maškar sas vi o impakto karing o čhavo, ljam i decizia te phenas lenge kaj sam ko mastero thaj keras jekh eksperimento pal e grupurja kaj si ando risko. 

- So si kodola grupurja ando risko?

- ...?! Grupurja kaj si thode ande riskurja, sar kado kathe.

- A, faljas mange vareso kaj na-i ko than lesko, soske dikh, lan si lan okularja. Na dikhlem nijekh tzigano okularjenca. Ni e fuste na si sar kodola lenge, len si len tikne luludja kolorime. Tu san korkoro kaj dičhjos cira, ama kado si soske san maj thuli.

- Ama ni fal tuke kaj, vi kana von džanen ke si maj lažarde kana phiraven kadala specifično šeja, inke keren kado? Na-i kadja ke von respektisaren maj but penge tradicie de sar amende, kaj phiravas vareso simbolično samo ande bare divesa?

- Mva, kathe kadja si, phendja vov, ama gelo maj dur te inkerel amenge jekh lekcia pal i etika: ni jekh, duj ke šel andar lende na si "sar trebal".

Pa, ni amen na samas "sar trebal", te na phenasas ke keras jekh eksperimento. No, save si ando realiteto e argumenturja savenca keren pes kasave statistike? Si phangle ke kodola kaj si rodine dokumenturjendar vaj kodola kaj na-i rodine?

Publicitate

Ande kadaja vrjama, e čhave kaj nakhenas pašal amende peske dadenca vaj phurenca dikhenas sar ko spektakolo. Me dikhavas pal o tikno, darani ke na-i te xatjarel soske leski daj si ke policiako vurdon. Sas samo xasardo. O šofero insistisardja butivar, ke o eksperimento na-i mišto, ke šaj te kerel bilačhes le čhaveske ando dujto dives ki škola, ke dikle man leske kolegurja thaj si te den muj pal leste andi klasa. Maj palal, o čhavo phendjas mange: "Mamo, san but mišto, sem barikano vaš tute! So kerdjan tu avdives si waw, phendjas mange vi i rajni Diana!", i sikljarni savjasa arakhljamas amen maj anglal.

Pal kado incidento kaj vazdinjas amen ko realiteto thaj dinjas amenge adrenalina vaš jekh kurko, geljam maj dur pal amaro programo. Savore manuša ki IKEA sas lačhe, i rajni katar o udar dinjas amen lačho dives respektosa, kodoja katar le khelimasko than vakerdja mange „mamo", sakadja sar kerelas savore manušenca. Ama, kana geljam te xas o specifično hotdog, i rajni katar o šulavipe bešli sar jekh paš čjasoski pašal le melalimasko vordo, pašal amende, bišaldi katar lako „šerutno" direkto, o agento katar o sekuriteto, savo maj nakhelas vi vov pašal amende, kana thaj kana, te ovel sigurno kaj i situacia si telal o kontrolo. Ko ANAF inklistem mire godjatar, kana o agento katar o sekuriteto phendjas mange: „Čumidav tiro vast, rajnie!". Thaj kana inklistjam, jekh murš inkerdjas amenge o udar thaj phendjas amenge: „Savrjama e rajnja maj anglal, rugisarav tumen!".

Na džanav te sas man zor te džav maj dur le programosa, te semas korkoro. Vi kana e roma si dikhle sar " džukela", lengo khetanipe si, ando realiteto, jekh arakhimasko mekanismo. Jekh manuš andar i romani etnia nakhel andar kasave incidenturja sako dives. Kozom zoralo trebal te oves te šaj geles len, kozom motivisardo te oves te nakhes opral lende. Maj ačhilo te oven rodine mire dokumenturja, ama na dinjas pes mange duma nijekhdata kadja opral thaj birespektosa, maj but soske sa so kerdemas sas te phiravav jekh fusta romani. Kado eksperimento kerdjas man te xatjarav ke, vi kana e roma si bilačhe thaj lačhe, sar amende, lengo eforto te sikaven ke si lačhe thaj ke šaj pakjas len trebal te ovel butivar maj baro de sar amaro. Thaj kodola kaj aresen te vazden pes, dičhjon ke dživen vaš kado: te sikaven le manušenge ke vi von si sa kadja lačhe...

roma

SO PHENEL AMENGE I LOKALO POLICIA

I Lokalo Policia katar o 4-to sektoro phenel ke o rodipe le dokumeturjengo kerel pes ande sajekh modo vaš savore themutne, na diskriminisaren khanikas atoska kana mangen te dikhen jekhe romane džuvljake identitetake dokumenturja. 

„Dašti das konfirmacia pal o fakto ke andi Generalo Direkcia le Lokalo Policiaki si kerde praktično procedure pal o ačhavipe, rodipe thaj manušenge identitetako arakhipe, save si len egalo masure vaš savore themutne, bi te oven diskriminisarde ande nijekh modo", phenel i Policia ande jekh palpale phenipe karing o VICE.

Pal so kerdilo manca, i Policia phenel ke „sas astarde andrutne masure te roden pes e aspekturja kaj tumen sikavdejen". 


Articol tradus de Mihaela Zatrean,u care a utilizat scrierea și regulile gramaticale promovate de Institutul European Rom pentru Arte și Cultură (ERIAC) și agreate cu Universitatea din Graz, de asemenea, utilizate și de Roma Information Office (OSF).