Aram Bartholl is sinds jaren een van mijn lievelingskunstenaars. Sterker nog, het feit dat ik zoiets heb als lievelingskunstenaars komt misschien wel door Aram Bartholl. De Duitser is verantwoordelijk onder andere voor de gigantische Google placemark-sculpturen, de dead drops (usb sticks in een muur gemetseld waarmee je anoniem gegevens kunt uitwisselen), en Forgot Your Password?, een installatie bestaand uit acht boeken met daarin, op alfabetische volgorde, alle 4,7 miljoen wachtwoorden die publiek zijn geworden toen LinkedIn.com in 2012 werd gehacked. Omdat zijn werk binnenkort in Amsterdam te zien is, stelde ik hem een paar vragen.

Motherboard: Vorige zomer verschenen er in de media beelden van protesten in Duitsland, naar aanleiding van het bezoek van Obama. Tussen alle Snowden maskers was er ook een man met een Obama masker op. Obama droeg Google Glasses. Die man was jij.

Aram Bartholl: Klopt. Het was een heel kort project, van een dag, ‘s ochtends bedacht en in de loop van de dag uitgevoerd. Prism was een van de eerste programma’s van NSA waar gelekte informatie over verscheen, en in de Google Glass zit een prisma. Nu ja, vandaar. Het is een reactie op alle nieuwe gadgets waarmee we steeds meer elkaar gaan bespioneren. Wat gebeurt er wanneer iedereen alles zou filmen met behulp van zo’n bril?

We worden zelf surveillant.

Juist. We produceren sowieso elke dag al heel erg veel metadata. Dit is de volgende stap. De Google Street View-bus is achterhaald, de taak van vastleggen is geoutsourced aan het gewone volk. Wearables die we de hele dag dragen verzamelen informatie. Technologie komt steeds dichterbij het lichaam.

Wearables die we zelf dragen, maar ook die we zelf aanschaffen. Er bekruipt me steeds meer het gevoel dat de driehoek privacy, consument, economie, nog veel complexer is dan we al dachten.  

Ja, natuurlijk. We gebruiken software en betalen niet in geld, maar in informatie. En kijk, NSA heeft het budget en de middelen van Google keer tien. Maar zij zijn wel afhankelijk van dat de consument consumeert en consumentensoftware gebruikt. Zonder gebruikers geen data. Daardoor ontstaat een vreemde aanhankelijkheid.

Daarnaast vormt zich ook een hele nieuwe markt: we gaan geld uitgeven aan bescherming tegen surveillance. Ik zag pas op Kickstarter een bedrijfje dat designerclips wil gaan produceren die je over je webcam schuift, en ontwerper Adam Harvey verkoopt in zijn Privacy Gift Shop kleding die je beschermt tegen detectie door drones, of simpelere, telefoonhoesjes die alle in- en uitgaande signalen blokkeren.

Die telefoonhoesjes maakte ik in 2003 al. Maar het blijft een gadget. Want wanneer ga je nou echt zo’n hoesje gebruiken? Als je je telefoon erin stopt, werkt je telefoon niet meer. Dit is zo’n grote kwestie, zulke producten en projecten raken maar aan een heel klein onderdeel van het probleem. En op een bepaalde manier voelt het wat wanhopig. Die producten slaan nog geen deuk in een pak boter. Begrijp me niet verkeerd, het is belangrijk dat ze er zijn en dat mensen ze zien, maar nu moeten er stappen gezet worden op het gebied van politiek en technologie. Hoe het internet vroeger was, unencrypted, all of the time, het kan gewoon niet meer.

Ik las dat uit sommige berekeningen blijkt dat de grote tech-bedrijven miljarden zullen mislopen door de NSA-affaire. Zou het, heel paradoxaal, kunnen dat het de grote bedrijven zijn die veranderingen op het gebied van politiek en technologie kunnen bewerkstelligen?

Misschien. Ik vraag me af hoeveel invloed ze nou echt hebben, maar economische malaise is in elk geval een sterke drijfveer. En je kunt er zeker van zijn dat ook niet-tech bedrijven zich nog eens achter hun oren krabben wat betreft hun interne beveiliging – zijn hun producten, hun inkomstenbron, nog wel veilig?

In welke hoeken kunnen we nog meer zoeken naar een oplossing?

In de technologie zelf. Gratis software, open source technologie. Je kunt software alleen vertrouwen als de source code open is. Het is makkelijker om Microsoft te dwingen een back door in hun software te schrijven, dan het is om open source operating systems te dwingen hetzelfde te doen. Maar het is ook niet de oplossing; het blijft een race. We verliezen de controle over onze machines. We zijn niet meer de baas over wat we met onze telefoon doen – maar het werkt allemaal wel heel goed en het ziet er puik uit.

De droom dat internet democratie brengt, dat iedereen gelijk is… Die droom, die ook mij te pakken had, het is een illusie.

Voel je je bedrogen?

Ik geloof het wel. Ik heb het er ook veel over. Sommige mensen zeggen dat het vanaf het begin al duidelijk was hoe het zat. Mijn projecten, mijn werk met F.A.T. Lab, onze invloed lijkt zo klein. En de rest zo, zo verschrikkelijk groot. Het is zoveel groter dan ik dacht. Voor mij is er iets gesneuveld. Het geloof, het vertrouwen, ook al wist ik dat het internet niet perfect was, is verdwenen.

En nu staan we aan een nieuw tijdperk. Anonymous ging ten onder omdat ze erachter kwamen dat ze helemaal niet anoniem waren. Het is zo makkelijk voor de inlichtingsdiensten om erachter te komen wie je bent. Door het blootleggen van de reikwijdte van surveillance, zijn de spelregels en daarmee het spel veranderd.

Bartholl wordt gerepresenteerd door DAM Gallery & XPO Gallery. Zijn werk is van 26 januari t/m 13 april te zien bij Faceless, een tentoonstelling van Mediamatic over verleiding, surveillance en privacy. Opening: 25 januari. Curator: Bogomir Doringer met de steun van Brigitte Felderer.